Sindicador de canales de noticias

Hoy presentamos un sencillo problema de lógica en el que se trata de averiguar la fecha de nacimiento de Diana a través de la información que proporciona a tres amigos.

Fuente: freepikEnunciado del problema

Diana presenta a Andrés, Beatriz y Carlos una lista de catorce posibles fechas de su nacimiento:

• 14 de abril de 1999
• 19 de febrero de 2000
• 14 de marzo de 2000
• 15 de marzo de 2000
• 15 de abril de 2000
• 16 de abril de 2000
• 15 de febrero de 2001
• 15 de marzo de 2001
• 14 de abril de 2001
• 16 de abril de 2001
• 14 de mayo de 2001
• 16 de mayo de 2001
• 17 de mayo de 2001
• 17 de febrero de 2002

Después declara que va a decir (individualmente) a Andrés el mes, a Beatriz el día y a Carlos el año de su nacimiento. Tras dar esta información (en privado) a cada uno de sus amigos, se reúnen todos y Andrés comenta:  «No sé la fecha de nacimiento de Diana, pero Beatriz tampoco».

Tras escuchar a Andrés, Beatriz dice: “Eso es cierto, pero Carlos tampoco sabe la fecha de nacimiento de Diana”.

Carlos comenta entonces: “Sí, y Andrés todavía no ha averiguado la fecha de nacimiento de Diana”.

Beatriz responde inmediatamente: «Bueno, ahora ya sé cuál es el día en el que Diana nació».

Tras este comentario, Andrés afirma: «Sí, ahora todos lo sabemos».

¿Cuándo es el cumpleaños de Diana?

Solución

Vamos a argumentar teniendo en cuenta como se van encadenando los comentarios:

1. Andrés: «No sé la fecha de nacimiento de Diana, pero Beatriz tampoco».
2. Beatriz dice: “Eso es cierto, pero Carlos tampoco sabe la fecha de nacimiento de Diana”.
3. Carlos: “Sí, y Andrés todavía no ha averiguado la fecha de nacimiento de Diana”.
4. Beatriz: «Bueno, ahora ya sé cuál es su el día en el que Diana nació».
5. Andrés: «Sí, ahora todos lo sabemos».

Andrés afirma que Beatriz desconoce la fecha de nacimiento de Diana. Como Beatriz conoce el día del nacimiento, lo que Andrés afirma es que el día debe de aparecer más de una vez en la lista. Todos los días se repiten excepto el 19, con lo que se puede eliminar la fecha del 19 de febrero de 2000 de la lista. Pero, Andrés solo puede saber este dato si sabe que el mes de nacimiento no es febrero. Así, pueden eliminarse como posibles fechas (además de la anterior) las otras dos que corresponden al mes de febrero. De este modo, los tres amigos de Diana pueden reducir la lista a once posibles fechas:

• 14 de abril de 1999
• 19 de febrero de 2000
• 14 de marzo de 2000
• 15 de marzo de 2000
• 15 de abril de 2000
• 16 de abril de 2000
• 15 de febrero de 2001
• 15 de marzo de 2001
• 14 de abril de 2001
• 16 de abril de 2001
• 14 de mayo de 2001
• 16 de mayo de 2001
• 17 de mayo de 2001
• 17 de febrero de 2002

Ahora, Beatriz afirma que, efectivamente, desconoce la fecha de nacimiento de su amiga. Eso significa que, en la nueva lista reducida, el número de día aparece más de una vez. Por lo tanto, la fecha de nacimiento de Diana no puede ser el 17 de mayo de 2001. Así, las posibles fechas se reducen a diez:

• 14 de abril de 1999
• 19 de febrero de 2000
• 14 de marzo de 2000
• 15 de marzo de 2000
• 15 de abril de 2000
• 16 de abril de 2000
• 15 de febrero de 2001
• 15 de marzo de 2001
• 14 de abril de 2001
• 16 de abril de 2001
• 14 de mayo de 2001
• 16 de mayo de 2001
• 17 de mayo de 2001
• 17 de febrero de 2002

Además, Beatriz afirma que Carlos tampoco conoce la fecha de nacimiento de Diana. Eso significa que el año debe aparecer más de una vez en la lista anterior. Así, se puede descartar la fecha del 14 de abril de 1999. Pero Beatriz solo puede conocer este dato si sabe que el día no es el 14; por ello pueden eliminarse tres fechas más y solo quedan seis posibilidades:

• 14 de abril de 1999
• 19 de febrero de 2000
• 14 de marzo de 2000
• 15 de marzo de 2000
• 15 de abril de 2000
• 16 de abril de 2000
• 15 de febrero de 2001
• 15 de marzo de 2001
• 14 de abril de 2001
• 16 de abril de 2001
• 14 de mayo de 2001
• 16 de mayo de 2001
• 17 de mayo de 2001
• 17 de febrero de 2002

Carlos dice entonces que Andrés no puede saber aún la fecha de cumpleaños de Diana. Eso significa que el mes (que es el dato que conoce Andrés) debe aparecer más de una vez en la lista. Así, descarta el 16 de mayo de 2001. Esto muestra a todos que Carlos sabe que el año no es 2001. Así, la lista se puede reducir a tres posibles fechas:

• 14 de abril de 1999
• 19 de febrero de 2000
• 14 de marzo de 2000
• 15 de marzo de 2000
• 15 de abril de 2000
• 16 de abril de 2000
• 15 de febrero de 2001
• 15 de marzo de 2001
• 14 de abril de 2001
• 16 de abril de 2001
• 14 de mayo de 2001
• 16 de mayo de 2001
• 17 de mayo de 2001
• 17 de febrero de 2002

Beatriz dice entonces que conoce la fecha, lo que significa que el día aparecer una única vez en la lista, con lo que está afirmando que la fecha de nacimiento de Diana es el 16 de abril de 2000. Es decir, como dice finalmente Andrés, todos conocen la fecha de nacimiento de Diana.

Bonus

Ya que hemos hablado de fechas de nacimiento, recordemos la conocida paradoja del cumpleaños que afirma que, si hay 23 personas reunidas, la probabilidad de que al menos dos de ellas cumplan años el mismo día es mayor del 50 %.

El matemático Raymond Smullyan (1919-2017) impartió clases de probabilidad en la Universidad de Princeton. En cierta ocasión, en un aula con 19 estudiantes, aludiendo a la paradoja del cumpleaños, comentó que la probabilidad de que dos de ellos compartieran cumpleaños era bastante baja.

Uno de sus alumnos le contestó: “Apuesto 25 centavos a que dos de nosotros cumplimos años el mismo día».

Smullyan pensó que el alumno apostaba porque conocía la fecha del cumpleaños de uno de sus compañeros, que coincidía con la suya.

El alumno contestó: «No, le doy mi palabra de que no sé el cumpleaños de nadie aquí, excepto el mío. Sin embargo, apuesto a que hay dos personas en el aula que cumplen años el mismo día».

Smullyan aceptó la apuesta y perdió. ¿Por qué?

Esta vez, la respuesta no tiene que ver con la lógica… o quizás sí: en el aula había dos gemelos idénticos, y parece que Smullyan no se había dado cuenta.

 

Referencias

• Charlie’s Birthday, Futility Closet, 11 marzo 2026
• Clairvoyance, Futility Closet, 25 junio 2022

Más problemas de lógica:

Usando la lógica para averiguar quién es quién
Celebrando a John Venn con un juego de lógica
¿Adivinando o empleando la lógica?
Aplicando la lógica, a veces sin mucho éxito
Los cumpleaños de cinco hermanas

Sobre la autora: Marta Macho Stadler es profesora de Topología en el Departamento de Matemáticas de la UPV/EHU, y editora de Mujeres con Ciencia

El artículo ¿En qué fecha nació Diana? se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Josu Doncel

Demagun familia-zuhaitz bat dugula: belaunaldi batetik hurrengora, pertsona bakoitzak 0, 1, 2, 3… ondorengo izan ditzake, eta kopuru hori ez da beti berdina: zoriak erabakitzen du. Horrelako zorizkotasuna izaten duen populazioaren tamaina aztertzeko adarkatze-prozesuak izeneko eredu matematikoak erabiltzen dira.

Adarkatze-prozesuak prozesu estokastikoak dira: belaunaldi bakoitzean, banako bakoitzak izango duen ondorengo kopurua zorizkoa da, eta belaunaldi berriak aurreko belaunalditik sortzen dira. Eredu sinple horiek, hala ere, oso baliagarriak dira fenomeno askoren dinamika ulertzeko: biologian (zelulen ugalketa edo espezie baten biziraupena), epidemiologian (kutsatze-kateak), fisikan (partikulen erauntsiak) edo informatikan (egitura edo algoritmoen hazkunde prozesuak).

Eredu matematiko horiek XIX. mendearen erdialdean sortu ziren. Izan ere, garai hartan galdera bitxi bat piztu zen Britainia Handiko aristokraziaren artean: belaunaldi bakoitzean seme kopurua aldakorra izanik, zein probabilitaterekin desagertuko zen familia bateko abizen bat? Sir Francis Galton-ek (1873) plazaratu zuen galdera, eta Henry W. Watson-ek eredu matematiko bat proposatu zuen. Ondoren, biek elkarrekin argitaratutako lanean gaur egun Galton–Watson prozesua deritzon eredua formalizatu zuten. Ideia antzekoak azaldu zituen lehenago ere Bienaymé matematikariak, eta, horregatik, batzuetan Bienaymé–Galton–Watson izendapena ere erabiltzen da.

Galton-Watson ereduaren oinarrizko osagaiak honako hauek dira:

• Hasierako populazioa: Z₀ = 1 (banako bakar batekin hasten da).
• Banako bakoitzak zorizko ondorengo kopuru bat sortzen du. Xn,k: zorizko aldagaiak adierazten duena.
• Belaunaldi bereko banakoen ondorengo kopuruak elkarrekiko independenteak dira, eta belaunaldiz belaunaldi “offsping distribution” bera erabiltzen da.
• Zₙ prozesuak n-garren belaunaldiko populazioaren tamaina adierazten du.

Modu formalean, n+1-garren belaunaldiko populazioaren tamaina honela idazten da:

Goiko formulak honako hau adierazten du: belaunaldi berriko populazioa aurreko belaunaldiko banakoek sortutako ondorengo guztien batura dela.

Honako adibide honek adarkatze-prozesu baten adibidea erakusten du. Bertan, ikusten da hasierako momentuan (0-garren belaunaldian) populazioaren tamaina bat dela. Aldiz, lehenengo belaunaldian hiru indibiduo daude; izan ere, hasierako momentuko banakoak hiru banakako izan ditu. Horregatik, Z1=3 da. Orain, indibiduo bakoitzak ondorengo kopuru bat du hurrengo belaunaldian. Zehazki, lehenengo indibiduoaren ondorengo kopurua bi da (ohartu X1,1=2 dela), bigarren indibiduoaren ondorengo kopurua bat da (ohartu X1,2=1 dela) eta hirugarren indibiduoaren ondorengo kopurua hiru da  (ohartu X1,3=3 dela).

Eredu hauei dagokien galdera garrantzitsua populazioaren desagertzeari buruzkoa da. Izan ere, populazioa desagertzen da baldin eta uneren batean Zₙ = 0 gertatzen bada; behin zerora iritsita, hortik aurrera beti 0 izango da. Horregatik, desagerpen-gertaera honela definitzen da: existitzen da zenbaki natural bat n non Zn=0 baita? Ohartuko gara, n-garren belaunaldirako  Zn=0 betetzen bada, orduan hurrengo belaunaldietako populazioaren tamaina zero izango dela; hau da, populazioa desagertu egin da. Populazioaren tamainaren probabilitatea e idazten da.

Orain arte esandakoa kontuan hartuz, honako galdera hau suertatzen da: nola kalkulatu e probabilitatearen balioa? Hori aztertzeko tresna klasikoa probabilitate funtzio sortzailea da. Jotzen badugu X zorizko aldagaia dela k non balioa hartzeko probabilitatea pk baita, k=0,1,2… izanik. Probabilitate funtzio sortzailea honako modu honetan definitzen da:

Frogatu daiteke desagerpenerako probabilitatea ekuazio sinple baten bidez karakteriza daitekeela:

x = G(x),

G izanik populazioko indibiduoek hurrengo belaunaldi berrian sortutako banako kopurua deskribatzen duen zorizko aldagaia. Orduan, e desagerpenerako probabilitatea da ekuazio horren soluzio ez-negatibo txikiena [0,1] tartean. Intuitiboki, e puntu finko bat da: probabilitate bat hartzen dugu, eta G-k itzultzen digun emaitza berbera da.

Adarkatze-prozesuen bidez ulertzen da matematika probabilistikoa ezinbestekoa dela ziurgabetasunean pentsatzeko: banakoen jokabidea ausazkoa izan arren, funtzio sortzailearen bidez populazioari buruzko ondorio sendoak lortu daitezke; esate baterako, populazioa noiz desagertuko den azter daiteke. Horrela, matematika aurreikusteko makina baino gehiago da: galderak ondo egiteko eta errealitatea interpretatzeko tresna da. Artikulu honetan ikusitako kontzeptuek erakusten dute zein indartsua den eredu egoki batek ematen duen ikuspegia.

Egileaz:

Josu Doncel Matematikan doktorea da eta EHUko Matematika Saileko irakaslea.

The post Adarkatze prozesuak: nola modelizatu populazio bat belaunaldiz belaunaldi appeared first on Zientzia Kaiera.

El teorema central del límite empezó como un truco de bar para los jugadores del siglo XVIII. Hoy en día, los científicos recurren a él a diario.

Un artículo de Joseph Howlett. Historia original reimpresa con permiso de Quanta Magazine, una publicación editorialmente independiente respaldada por la Fundación Simons.

El teorema central del límite es lo que hace que las distribuciones en forma de campana sean tan comunes. Ilustración: Irene Pérez / Quanta Magazine

 

Mires donde mires, hay una curva de campana cerca.

Coloca una jarra medidora en tu patio cada vez que llueva y anota la altura del agua cuando deje de llover: tus datos se ajustarán a una curva de campana. Registra las estimaciones de 100 personas sobre el número de caramelos en un tarro, y seguirán una curva de campana. Mide suficientes alturas de mujeres, pesos de hombres, puntuaciones de la selectividad, tiempos de maratón… siempre obtendrás la misma forma suave y redondeada que se estrecha en los extremos.

 

¿Por qué aparece la curva de campana en tantos conjuntos de datos?

 

La respuesta se reduce al teorema central del límite, una verdad matemática tan poderosa que a menudo parece imposible para quienes la conocen por primera vez, como un truco de magia de la naturaleza. “El teorema central del límite es bastante asombroso porque es contraintuitivo y sorprendente”, comenta Daniela Witten, bioestadística de la Universidad de Washington. Gracias a él, el caos más aleatorio e inimaginable puede dar lugar a una notable capacidad de predicción.

 

Hoy es un pilar sobre el que descansa gran parte de la ciencia empírica moderna. Casi cada vez que un científico utiliza mediciones para inferir algo sobre el mundo, el teorema central del límite está presente en algún punto del método. Sin él, sería difícil que la ciencia pudiera afirmar nada, con un mínimo de confianza, sobre nada.

 

“No creo que el campo de la estadística existiera sin el teorema central del límite”, afirma Larry Wasserman, estadístico de la Universidad Carnegie Mellon. “Lo es todo”.

 

Del vicio, pureza

 

Quizá no debería sorprender que el impulso por encontrar regularidad en el azar surgiera del estudio de los juegos de apuestas.

 

En los cafés del Londres de principios del siglo XVIII, el talento matemático de Abraham de Moivre era evidente. Muchos de sus contemporáneos, entre ellos Isaac Newton y Edmond Halley, reconocieron su brillantez. De Moivre era miembro de la Royal Society, pero también era un refugiado, un francés que había huido de su país siendo joven ante la persecución contra los protestantes. Como extranjero, no pudo conseguir un puesto académico estable acorde con su talento. Así que, para poder pagar sus facturas, se convirtió en asesor de jugadores que buscaban ventaja matemática.

 

Abraham de Moivre realizó las primeras investigaciones matemáticas sobre juegos de azar. Retrato por Joseph Highmore (1736) / Dominio público

 

Lanzar una moneda, tirar un dado o sacar una carta de una baraja son acciones aleatorias, con todos los resultados igualmente probables. Lo que de Moivre comprendió es que, al combinar muchas acciones aleatorias, el resultado sigue un patrón fiable.

 

Lanza una moneda 100 veces y cuenta cuántas veces sale cara. Estará en torno a 50, pero no con gran precisión. Repite este juego 10 veces y es posible que obtengas 10 resultados distintos.

 

Ahora imagina jugar 1 millón de veces. La mayoría de los resultados estarán cerca de 50. Casi nunca obtendrás menos de 10 caras ni más de 90. Si haces un gráfico del número de veces que aparece cada valor entre cero y 100, verás esa forma clásica de campana, con 50 en el centro. Cuantas más veces repitas el experimento, más suave y definida será la campana.

 

De Moivre dedujo la forma exacta de esta campana, que pasó a llamarse distribución normal. Esta le permitía, sin necesidad de jugar realmente, conocer la probabilidad de los distintos resultados. Por ejemplo, la probabilidad de obtener entre 45 y 55 caras es de aproximadamente el 68 %.

 

De Moivre contemplaba con devoción casi religiosa el “orden constante del universo” que finalmente se imponía sobre cualquier desviación respecto a la campana. “Con el tiempo”, escribió, “estas irregularidades no guardarán proporción con la recurrencia de ese orden que resulta naturalmente de un diseño original”.

 

La Doctrina de las Probabilidades, publicado por primera vez en 1718, fue el primer libro de texto sobre teoría de la probabilidad. Una segunda edición, publicada en 1738, incluyó el trabajo que daría lugar al teorema del límite central. Fuente: Dominio público

 

Utilizó estas ideas para sostener una vida modesta en Londres, escribiendo un libro titulado The Doctrine of Chances, que se convirtió en la biblia de los jugadores, y ofreciendo consultas informales en el famoso Old Slaughter’s Coffee House. Pero ni siquiera de Moivre comprendió el alcance completo de su descubrimiento. Solo cuando Pierre-Simon Laplace desarrolló la idea en 1810, décadas después de la muerte de de Moivre, se desveló toda su amplitud.

 

Consideremos un ejemplo algo más complejo que lanzar monedas: tirar dados. Cada lanzamiento de un dado tiene seis resultados igualmente probables. Si lo lanzas repetidamente y registras los resultados, obtendrás un gráfico plano: aparecerán aproximadamente tantos unos como doses, cuatros o seises.

 

Ahora lanza ese dado 10 veces y calcula la media. Probablemente obtendrás un valor cercano a 3,5. Repite el experimento muchas más veces y representa todos los resultados. Obtendrás una curva de campana con un máximo en 3,5 y una estructura perfectamente definida a ambos lados.

 

Esa es la magia del teorema central del límite. Partes de una distribución de resultados posibles sin estructura alguna —todas las caras del dado con la misma probabilidad—. Pero al tomar la media de múltiples mediciones, y repetir ese proceso una y otra vez, obtienes una estructura matemática precisa y predecible: la curva de campana.

 

Laplace condensó esta estructura en una fórmula sencilla, la que más tarde se conocería como el teorema central del límite. No importa cuán irregular sea un proceso aleatorio, incluso si es imposible de modelizar: la media de muchos resultados sigue la distribución que describe este teorema. “Es realmente potente, porque significa que no necesitamos preocuparnos por cuál es la distribución de los valores que se han promediado”, explicó Witten. “Lo único que importa es que la propia media va a seguir una distribución normal”.

 

Una herramienta omnipresente

 

Puede parecer que calcular medias es algo propio de los humanos, pero el teorema central del límite se aplica de forma invisible a todo tipo de fenómenos observables en el mundo, como la altura de las personas. “La estatura de alguien puede depender de la de su padre, la de su madre, su genética, su alimentación y todos esos pequeños efectos que se suman”, explica Jeffrey Rosenthal, estadístico de la Universidad de Toronto. Esos efectos son independientes entre sí (por lo general, la altura de tu padre no tiene nada que ver con lo que comes). “Es como hacer la media de muchos pequeños efectos”, añadió Rosenthal, y por eso la estatura sigue aproximadamente una distribución normal.

 

Daniela Witten, bioestadística de la Universidad de Washington. Foto: Elizar Mercado

 

Por eso tantos conjuntos de datos parecen ajustarse espontáneamente a esta forma tan elegante. “En cualquier situación en la que haya una media subyacente, si es una media de suficientes factores, acabarás obteniendo una distribución normal”, dijo Witten.

 

El teorema también proporciona a los estadísticos la capacidad de detectar cuándo algo no encaja. Supongamos que estás tomando café en el Old Slaughter’s y un cliente te da una moneda apostando a que no puedes obtener 45 caras en 100 lanzamientos. Lo intentas y solo consigues 20. ¿Cómo saber si la moneda está trucada y el proceso no es tan aleatorio como debería? Gracias al teorema central del límite, sabes que los resultados de hasta 20 caras representan solo el 0,15 % de la campana, por lo que hay únicamente un 0,15 % de probabilidad de que una moneda equilibrada produzca un resultado tan bajo. Es casi seguro que te están engañando.

 

Ese es el verdadero poder de la fórmula de Laplace. Sabía que al promediar cualquier proceso se obtiene una curva de campana, lo que permite decir algo sobre ese proceso sin conocer en profundidad cómo funciona.

 

Úsese con precaución

 

A pesar de su papel central en la ciencia moderna, el teorema central del límite tiene sus propios límites. Solo funciona cuando se combinan muchas muestras, y estas deben ser independientes. Si no lo son —por ejemplo, si realizas una encuesta nacional solo en una pequeña localidad de Maine—, repetir el experimento no te acercará a la curva de campana esperada.

 

Y a veces, en ciencia, los valores atípicos pueden ser más importantes que la media. “Las ‘inundaciones centenarias’ están ocurriendo cada vez con más frecuencia”, señala Richard D. De Veaux, estadístico aplicado en el Williams College. “Hoy en día, modelizar eventos extremos es probablemente tan importante como modelizar la media”.

 

Afortunadamente, la idea que subyace al teorema central del límite —la potencia y la fiabilidad de las medias— se ha aplicado ampliamente para ampliar el alcance de la estadística. Los estadísticos suelen formular una versión del teorema adaptada al problema específico en el que trabajan. “Hay muchísimas situaciones más complejas en las que, si eres ingenioso, puedes escribirlas como una media muestral más algún término de error”, explicó Wasserman. En esos casos, se puede utilizar una variante del teorema para simplificar el problema.

 

El teorema central del límite es un pilar de la ciencia moderna, en última instancia, porque es un pilar del mundo que nos rodea. Cuando combinamos muchas mediciones independientes, obtenemos agrupaciones. Y, si somos lo suficientemente ingeniosos, podemos utilizar esas agrupaciones para descubrir algo interesante sobre los procesos que las han generado.

 

El artículo original, The Math That Explains Why Bell Curves Are Everywhere, se publicó el 16 de marzo de 2026 en Quanta Magazine. Cuaderno de Cultura Científica tiene un acuerdo de distribución en castellano con Quanta Magazine.

Traducido por César Tomé López

El artículo Las matemáticas que explican por qué hay campanas de Gauss por todas partes se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Juanma Gallego

Gizakiontzat maitasun keinua den musuaren parekoak bestelako funtzioak ditu hainbat animaliatan.

Sarri bilatzen ditugu animalietan gizakiontzat ohikoak diren portaera eta imintzioen parekoak, seguruenera horiek nolabait guregana hurbiltzen dituztelakoan. Baina, agerikoa denez, gehienetan gauzak ez dira hala, sare sozialetako animalien bideo edo irudi kuki horien azalpena ematera ausartzen denak jaia zapuzten duen lagunaren ospea bereganatzeko arriskua badu ere.

Berez, musuak emateko portaera soilik hiru espezietan dokumentu izan da. Gizakia da, logikoa denez, espezie horietako bat. Zaila da jakitea noiztik dagoen portaera hau gizakien artean, baina lehen zibilizazioetatik dokumentatuta dago. Gainerako biak eboluzio katean oso gertutik ditugun ahaideak dira: txinpantzeak (Pan troglodytes) eta bonoboak (Pan paniscus).

1. irudia: ugaztun ugarik mutur bidezko ukimenak egiten dituzte, askotariko funtzioekin. (Argazkia: Nick Fewings / Unsplash)

Musutzat har ditzakegunak soilik espezie hauetan badaude ere, sudur edo muturrarekin egindako kontaktua, berriz, dezente zabalduta dago hainbat ugaztunen artean, baina orain arte portaera hau gutxi ikertu izan da, eta erregistratu diren portaerak anekdotikoak izan dira. Are, landa lanean erregistratu dira gehienak, ikerketa esperimentaletan baino. Hori dela eta, Evolution and Human Behavior aldizkarian Sophie Lund Rasmussen ikertzaileak argitaratutako berrikuspen artikulu batean, usainaren eta ferekaren artean egon daitekeen fenomenoaren gainean dagoen ezagutza bildu nahi izan du, portaera horren funtzioa argitu aldera.

Funtsean, portaera honek oso bestelako funtzioak izan ditzake, espeziearen arabera. Hala, espezie bakartietan txiripaz gerta daitezke hurbilketak, baina espezie sozialetan funtzio afektibo edota informatiboa izan ditzakeela uste dute etologia hori aztertu duten zientzialariek. Ugalketarako prestutasuna edota osasuna ebaluatzea da beste funtzioetako bat, baina baita beste kidea identifikatzea, seinale kimikoen bitartez. Espezie batzuetan bereziki garrantzitsua da usain bidezko komunikazio hau. Bestetik, espezie sozialetan, sudur bidezko kontaktua agurtzeko modua izan daiteke, bai eta elkar errekonozitzeko edota tentsioak arintzeko bidea ere.

Ugaztun bakartiei dagokienez, triku europarra (Erinaceus ieuropaeus) da ikertzaileak aipatu duen lehen adibidea. Are, espezie hau artikuluaren inspirazio iturria izan dela dio Rasmussenek. Gauaren babespean aritu ohi den ugaztun bakartia da, ikusmen nahiko pobrea baina, aldi berean, entzumen bikaina duena. Baina bakartasunean aritzeagatik, gutxitan topo egiten du espezie bereko beste kideekin, eta muturra-muturraren kontra kontaktua ia-ia nahigabean sortzen da. Ikertzaileak sinetsita daude hau hala dela, topaketa gertatzen denean kirikiñoak harritu egiten direla dirudielako. Halere, topaketak berehalako ondorioak ditu: kirikinoak gelditu egiten dira, eta beren begi niniak zabaltzen dira, hainbat segundoz geldituta geratzen direlarik. Suposatzen da kontaktu horretan komunikazio kimikoa egon behar dela —kontaktu kimiko gehiegi, agian; horregatik geratzen bide dira hainbat segundoz geldituta—, baina gehiago ikertzeko dagoen kontua da.

Zenbait saguzar espezietan —Tadarida brasiliensis eta Myotis bechsteinii espeziak aipatu dituzte— bokalizazioak eta apainketa soziala egiten dituzte sudurrak hurbiltzen dituztenean. Azken portaera horrek kolonia barruko lotura sozialak indartzen ditu, eta muturrean usain bidez emeen arteko kontaktua errazten duen likido oliotsu bat dutela ikusi dute ikertzaileek. Babesgunera bueltatzen direnean gertatu ohi dira mutur bidezko kontaktuak, eta horrek iradokitzen du seguruenera elkar agurtzeko eta ezagutzeko funtzioa daukala hurbilketa horrek.

2. irudia: eboluzioak espezie bakoitzaren presio sozial edota ekologikoen arabera moldatu du portaera hau. (Argazkia: Odile Luna / Unsplash)

Kastore europarraren (Castor fiber) kasuan, oraindik ez da ezagutzen kontaktua zertarako egiten duten. Bikotea sortu eta estaltze prozesuarekin lotu izan da, baina oraindik hori ezin izan da frogatu, batez ere portaera hauek gordelekuetan izaten direlako, horien behaketa zailduz. Baina hurbilketarekin batera soinuak ere egiten dituztenez, ikertzaileek susmatzen dute nahita egindako portaera soziala dela.

Txerri (Sus scrofa domesticus) haztegietan ere konprobatu dute maiz egiten dutela usaintze soziala. Egiari zor, gorputzeko beste leku askotara bideratzen dute mutur bidezko kontaktua, baina bi muturren artekoa da maizen gertatzen dena. Gainera, konprobatu dutenez, muturrak hurbiltzen direnean txerrikumeak gehiago hazten dira haztegietan. Txerrien kasuan, usaintzea ez dago lotuta haien artean egon daitezkeen menderatze dinamikekin, ezta ahaidetasun genetikoarekin ere. Arratoietan (Rattus norvegicus) ere atzeman dute muturrak elkartzeko joera, baina, ugaztun hauen kasuan, bibote edo bibrisa bidezkoa ohikoagoa da.

Azkenik, hierarkia handia duen sator biluziak (Heterocephalus glaber) ugaztun eusozialak dira —animalien artean, antolaketa sozialaren mailarik gorena da hau—. Azpiko gordeleku luze eta konplexuetan bizi dira, eta, izenak iradokitzen duen moduan, ikusmen oso mugatua dute. Horrekin beharrean, usainaren eta bibrisen bidez komunikatzen dira gehien.

Espezie horretan, erregina muturraz bailatzen da ugaltze monopolioa mantentzeko. Kasu honetan, kontrol sozialerako erabiltzen da, eta adituek uste dute agian erabiltzen dela ere menpeko emeak hormonalki inhibitzeko. Izan ere, ezagutzen da koloniako gainerako kideek ugaltzeko aukera galtzen dutela erreginarekin izandako kontaktuaren ondorioz. Erreginak eta hainbat arrek —bat eta hiru artean— monopolizatzen dute koloniaren ugalketa. Kasu honetan, erreginak muturrarekin atzera bultzatzen du aurrean duen koloniako beste kide bat, metro baterainoko atzerako mugimendua eragin dezakeelarik.

Keinu mota berean hainbeste esanahi desberdin egoteak argi uzten du eboluzioak keinu hori eralda dezakeela espezie bakoitzaren presio sozial edota ekologikoen arabera. Horregatik, etologoek espero dute hau bezalako ikerketak baliagarriak izango direla ugaztunen artean ahozkoa ez den komunikazioaren gaineko ezagutzan sakontzeko. Besteak beste, atzean egon daitezkeen seinale kimikoak aztertu behar direla babestu du artikuluaren egileak.

Erreferentzia bibliografikoa:

Rasmussen, Sophie Lund (2026). Exploring nose-to-nose contact in mammals. Evolution and Human Behavior, 47, 1. DOI: 10.1016/j.evolhumbehav.2025.106809

Egileaz:

Juanma Gallego (@juanmagallego) zientzia kazetaria da.

The post ‘Musu ematen’ duten ugaztunen atzetik appeared first on Zientzia Kaiera.

En los últimos años se ha puesto de manifiesto que los tumores malignos son inervados por fibras del sistema nervioso periférico, y que un mayor grado de inervación está asociado a un comportamiento más agresivo del cáncer y un peor pronóstico. En un artículo anterior de “Vida fascinante” describíamos cómo las células tumorales son capaces de “robar” mitocondrias a las neuronas, aumentando así su capacidad de producir energía y, por tanto, su crecimiento y agresividad.

Una investigación, recién publicada en Nature, proporciona una nueva explicación para la relación entre inervación y crecimiento tumoral, explicación que no es menos sorprendente que la anterior. El tumor es capaz de comunicarse con el cerebro e inducir, a través de esta comunicación, una inhibición de las defensas inmunitarias antitumorales.

Figura 1. Se muestran algunos de los resultados del artículo de Wei et al. (2026), cuya cita completa aparece en las referencias. En la fila superior, el marcaje específico de las neuronas Npy2r del ganglio nodoso vagal en color rojo revela la presencia de fibras nerviosas derivadas de estas neuronas y que han invadido el tumor pulmonar (marcado en verde). En la segunda fila vemos cultivos de neuronas sensoriales vagales con medio control, con un sobrenadante de cultivo de explante pulmonar sano (LES) y con sobrenadante de cultivo de tumor  (+KP TES). Se observa como el sobrenadante tumoral induce el crecimiento de fibras nerviosas. En la tercera fila se muestra cómo la ablación específica de las neuronas Npy2r del ganglio nodoso con toxina diftérica (DT) reduce la carga tumoral en el pulmón (áreas más oscuras). En la fila inferior vemos pulmones de ratones control (WT) y deficientes en el receptor b2-adrenérgico. Este último muestra una reducción de la carga tumoral. Con licencia CC BY 4.0.

La investigación, liderada por la universidad de Pennsylvania, utilizó como modelo una cepa de ratones modificados genéticamente en los que se puede inducir el desarrollo de adenocarcinomas pulmonares. Se comprobó que estos tumores estaban densamente inervados, y que las fibras nerviosas eran de tipo sensorial y procedían del sistema nervioso parasimpático, en concreto del ganglio nodoso vagal (Figura 1). Este ganglio del nervio vago, situado en la base del cráneo, recibe información del corazón, vías respiratorias y tracto digestivo, una información esencial para regular el funcionamiento de estos sistemas. Diversos  experimentos mostraron que el crecimiento de las fibras nerviosas era inducido por el propio tumor, mediante factores neurotróficos (Figura 1). Las fibras nerviosas procedían de un tipo concreto de neuronas vagales, caracterizadas por la expresión del receptor del neuropéptido Y (Npy2r) y un canal iónico (Trpv1).

Estas observaciones sugerían que el tumor estaba emitiendo algún tipo de información a través de las fibras sensoriales. Lo interesante es que cuando se anulaba la función de las neuronas vagales Npy2r se producía una disminución de la carga tumoral en los pulmones (Figura 1). Por tanto, la información que el tumor transmitía por esta vía parecía ser relevante para su progresión.

El equipo investigador constató que en el entorno tumoral se localizaban abundantes células del sistema inmune, en concreto células T, un tipo de linfocitos que atacan a las células cancerosas. Las células T forman parte de los mecanismos inmunitarios con los que intentamos defendernos del cáncer. En los ratones de nuestro caso, la eliminación de las señales transmitidas por el tumor a través de las neuronas vagales no reducía el crecimiento tumoral si al mismo tiempo se eliminaban las células T. Dicho de otra forma, las células T eran las responsables de frenar el crecimiento del cáncer, y las señales enviadas por el tumor a través del nervio vago inhibían de alguna forma esta función defensiva.

La explicación del fenómeno fue sorprendente. Las señales vagales emitidas por el tumor llegaban hasta el tronco cerebral, donde se generaba una respuesta a través del sistema nervioso simpático. Esto no es extraño. El juego de información sensorial parasimpática y respuesta simpática es fundamental para regular el funcionamiento de los sistemas respiratorio, cardiovascular o digestivo. Pero en el caso de los ratones con cáncer, la respuesta simpática se traducía en una producción de noradrenalina que inducía una respuesta de los macrófagos alveolares del pulmón, a través de sus receptores beta-adrenérgicos. Los macrófagos alveolares son células inmunitarias residentes en los alvéolos pulmonares y que fagocitan partículas inhaladas, bacterias y detritos, protegiendo al pulmón y regulando respuestas pro y antiinflamatorias. Pueden desempeñar funciones variadas dependiendo de las señales que reciban, y ahí está la clave de su implicación en el caso de los tumores pulmonares. Las señales adrenérgicas recibidas de los terminales simpáticos polarizaban a los macrófagos alveolares para que desempeñaran una función inhibitoria de las células T. De hecho, ratones deficientes en el receptor b2-adrenérgico mostraron una menor carga tumoral en los pulmones (Figura 1).

Figura 2. Esquema del proceso de comunicación entre tumor y cerebro. Fibras derivadas del ganglio nodoso vagal (en azul) inervan el tumor y transmiten señales hacia el tronco cerebral. Esto genera respuestas que se transmiten por vía simpática, causando la liberación de noradrenalina en el entorno tumoral. Los macrófagos residentes en los alveolos pulmonares reciben la señal a través del receptor b-adrenérgico e inhiben la actividad antitumoral de las células T. Elaboración propia. Se han usado dibujos de Brgfx-Freepik, y A. Rad y M. Häggström (con licencia CC-BY-SA 3.0).

Recapitulemos: el tumor pulmonar induce el crecimiento de fibras de un tipo especial de neuronas del nervio vago y envía a través de ellas señales al tronco cerebral. Este responde aumentando la actividad simpática en el entorno del tumor. Los macrófagos alveolares responden a esta actividad inhibiendo a las células T que deberían estar atacando al tumor. El tumor, por tanto, crece sin que el sistema inmune dificulte su progresión (Figura 2).

Es la primera vez que se observa que células tumorales se comuniquen con el cerebro para manipular señales nerviosas y manejar el sistema inmune en su propio beneficio. Una vez más nos sorprenden las estrategias “inteligentes” que adopta el cáncer para obtener ventajas a costa de su víctima. Pero lo importante es que cada nuevo descubrimiento abre vías alternativas para actuar contra la progresión tumoral. De hecho, en los últimos años se había observado que el tratamiento de pacientes de cáncer pulmonar con beta-bloqueantes (inhibidores de los receptores beta-adrenérgicos) parecía frenar la progresión de la enfermedad. El descubrimiento publicado en Nature puede haber explicado la razón.

Referencias

Wei, H.K., Yu, C.D., Hu, B. et al. (2026) Tumour-brain crosstalk restrains cancer immunity via a sensory-sympathetic axis. Nature doi: 10.1038/s41586-025-10028-8

Sobre el autor: Ramón Muñoz-Chápuli Oriol es Catedrático de Biología Animal (jubilado) de la Universidad de Málaga.

El artículo Una comunicación entre tumor y cerebro reduce la respuesta inmune al cáncer se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Kimikan kiralitateaz ari garenean, kontzeptu sinple batez ari gara: molekula batzuk bi bertsio berdinetan existitzen dira, baina bertsio horiek ezin dira gainjarri, gure ezker eta eskuineko eskuak balira; eta enantiomero esaten zaie. Askotan, bertsioetako bakarra erabil daiteke farmako edo material gisa; hortaz, beharrezkoa da molekularen forma edo enantiomero bakarra ekoitzi ahal izatea.

“Egungo sintesi metodo gehienek kiralitate ohikoena dute ardatz –azaldu du Rosa Lópezek, Kimikan doktorea eta EHUko Kimika Fakultateko ikertzaileak–, eta karbono atomo bat lau talde desberdinei lotuta dagoenean agertzen da. Hala ere, badaude kiralitatearen beste forma batzuk, hainbeste ikertu ez direnak eta molekula beraren egitura zikliko eta zurrunetik sortzen direnak. Bankomizina antibiotikoa horren adibide azpimarragarria da. Kiralitate mota hori “kiralitate planarra” izenarekin ezaguna da eta ez da hainbeste esploratu, baina bereziki interesgarria da, propietate berriak dituzten egiturak sortzea ahalbidetzen baitu”.

Irudia: biokatalisia entzimak katalizatzaile natural gisa erabiltzean datza, kiralitate planarreko molekulen enantiomero bakarra modu efizientean ekoizteko aukera ematen duena. (Iturria: Alonso, Daniel; et. al.)

Molekula handietan aurkitu ohi bada ere, kiralitate planarra molekula txikietan ere ager daiteke. “Adibide garrantzitsu bat da [2.2]paraziklofanoa; bi bentzeno eraztun txikiek osatzen dute, paralelo eta zurrun mantentzen dituzten zubi txikiren bitartez lotuta. Ondorioz, propietate optiko eta elektroniko oso bereziak ditu”. Molekula hori 1949an aurkitu zen eta Donald J. Cramek ikertu zuen (Kimikako Nobel sariaren irabazlea 1987an). “Oso baliotsua” bihurtu da plastiko eroaleak eta sentsore optikoak garatzeko eta, berritasun gisa, farmakoen garraiatzaile gisa erabiltzeko aukera ikertzen ari da.

Hala ere, duela gutxi arte, egitura horien bertsio edo enantiomero bakarra lortzea erronka handia izan da. Testuinguru horretan, biokatalisia –entzimak katalizatzaile natural gisa erabiltzea– aukera oso esperantzagarria da. “Sintesi tradizionalarekin ez bezala, entzimek baldintza leunetan funtzionatzen dute, disolbagarri toxiko edo metalen beharrik gabe, eta hondakin gutxiago sortzen dituzte; hortaz, tresna ezin hobeak dira egitura konplexuak sintetizatzeko” adierazi du ikertzaileak.

Metodo hori ACS Catalysis aldizkarian argitaratu da –American Chemical Society erakundearen aldizkaria, katalisi kimikoko puntako aurrerapenak biltzen dituena–. Lipasak erabiltzen ditu, naturan gantzen hidrolisia eragiten duten entzimak, [2.2]paraziklofano sintetiko desberdinen enantiomero bakarra ekoizteko, eta konposatu horiek prest daude hainbat egituratan deribatzeko, hainbat aplikaziorekin. Prozesu hori birziklagarria, biodegradagarria eta gramoen mailan eskalagarria da; halaber, ikuspegi efizientea eta ingurumenarekiko errespetutsua eskaintzen du, kiralitate planarreko arkitektura horiek eta euren erabilera posibleak sintetizatzeko.

Hurbilpen horrek egiaztatzen du “biokatalisiaren ahalmen handia, sintesirako estrategia berriak garatzeko, prozesu efiziente eta jasangarrietarantz aurrera egiteko, eta ingurumen inpaktu gutxiagoarekin molekula konplexuak sortzeko, material, katalisi eta farmakoetan aukera berriak irekiz” ondorioztatu du Rosa Lópezek.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Biokatalisia: molekula konplexuen sintesi jasangarrirako soluzioa“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Alonso, Daniel; Egaña, Nahia; Gómez-Bengoa, Enrique; López, Rosa (2025). Synthesis of Planar Chiral [2.2]Paracyclophanes via Biocatalyzed Desymmetrization of Primary Alcohols. ACS Catalysis, 15, 19665−19676. DOI: 10.1021/acscatal.5c05964

The post Biokatalisia: molekula konplexuen sintesi jasangarrirako soluzioa appeared first on Zientzia Kaiera.

¿Los pinzones construyen con su color favorito o les influye lo que hacen sus vecinos? Fuente: Lauren M. Guillette et al. (2026) PLoS One doi: 10.1371/journal.pone.0342277

La cultura —entendida como la suma de conocimientos y conductas aprendidas socialmente y compartidas entre miembros de un grupo— no es exclusiva de los humanos. A lo largo de décadas de investigación, se ha observado que muchos animales aprenden unos de otros y aceptan una serie de comportamientos comunes, desde métodos de caza hasta vocalizaciones o rutas migratorias. Esta enorme amalgama de reglas, aprendizajes, herramientas, tradiciones, reglas y actitudes, mantenidas a lo largo del tiempo, es lo que constituye la base de nuestra actual civilización. Sin embargo, esa cultura como conjunto social y multitudinario,  comparte existencia con un contrapeso muy poderoso: la individualidad. En muchos casos, aceptamos y mostramos «conformidad» adaptando nuestras opciones personales a los estándares y cánones predefinidos. Pero en otros tantos, la influencia establecida por la mayoría se desploma frente a la férrea decisión de un solo individuo que, siguiendo sus instintos y preferencias, decide no dejarse llevar por la corriente.

Estos pequeños e inevitables actos de rebeldía frente a las tendencias mayoritarias representan un soplo de aire fresco y siempre encontramos a alguien que mantiene y exhibe con orgullo sus propios gustos personales, sin dejarse influir por las convenciones o la presión del resto de la sociedad. Por supuesto, no todos somos igual de inconformistas ni tampoco lo somos en todos los aspectos de la cultura: existen diferentes grados de divergencia cultural, en diferentes momentos y con diferentes intensidades.

Estas características individuales son obvias en el ser humano, pero no son únicas de nuestra especie. Aquellos que tienen mascotas habrán notado que su perro tiene su juguete favorito del que no se despega o que su gato tiene un lugar preferido para tumbarse. No obstante, no contamos con demasiados estudios que analicen la intensidad de estos gustos y preferencias o de qué manera responden los animales a la influencia y presión de sus congéneres cuando deciden no seguir al resto del grupo.

En este contexto de decisiones personales alejadas de la tendencia general se enmarca un interesantísimo artículo, publicado hace tan solo unas semanas en PLoS One, en el que los científicos del Grupo de Investigación en Cognición Animal de la Universidad de Alberta (Canadá) han puesto a prueba las inclinaciones y gustos personales de unos pinzones frente a las conductas generales de sus vecinos.

Este pinzón cebra (Taeniopygia guttata) ha decidido que le gusta el rosa. Foto: Lauren Guillette (Universidad de Alberta, Canadá) / IFL Science

El diamante mandarín, también conocido como pinzón cebra, (Taeniopygia guttata) es un pequeño pájaro que se distribuye por buena parte de Asia y Oceanía, especialmente, en Australia. Son aves muy sociales y nada territoriales que construyen sus nidos muy cerca unos de otros por lo que resultan muy convenientes para el estudio de sus preferencias. En esta especie son los machos quienes se encargan de recolectar y colocar los materiales que formarán su nido y los investigadores canadienses querían saber si cada pinzón tenía sus propias preferencias personales y si estas decisiones podrían verse influenciadas por la conducta mayoritaria de sus vecinos.

Su primer paso fue averiguar si los pinzones mostraban preferencias individuales a la hora de elegir los materiales de su nido y para ello diseñaron un experimento en el que evaluaron la preferencia de cada macho por un determinado color. A cada pinzón se le dio la oportunidad de elegir dos colores diferentes, azul y amarillo, mientras observaban y registraban el tiempo que cada pinzón pasaba con ese color. «Primero, medimos la preferencia de color de cada macho presentándole cuerdas azules y amarillas y registrando el tiempo que interactuaba con cada una. Esto nos permitió calcular qué color prefería y con qué intensidad. Un ave que pasa el 95 % de su tiempo con una cuerda azul muestra preferencias más intensas que una que lo divide al 60 % entre los dos colores», explica en The Conversation Lauren Guillet, autora principal del estudio.

Una vez establecido el color favorito (y la intensidad de esa elección) de cada pinzón, su siguiente movimiento fue colocar «a ese macho y a su hembra en una población donde otras cuatro parejas incubaban huevos en nidos terminados. Estos nidos variaban sistemáticamente. En algunos grupos, los cuatro nidos coincidían con el color preferido del macho. En otros, la mayoría, o todos, lo contradecían. El macho observador pudo observar estos nidos y a sus ocupantes durante varios días. Finalmente, lo devolvimos a su jaula, le proporcionamos cuerda de ambos colores y le permitimos construir».

Ahora que hemos establecido que, al igual que los seres humanos, algunos pinzones muestran fuertes preferencias mientras que otros simplemente muestran un «ni fú, ni fá», queda por saber cómo les influirá que su vecindario esté pintado de un determinado color que no es el suyo. ¿Mostrarán «conformidad» renunciando a su color favorito para ajustarse a la elección mayoritaria del grupo? ¿Cederán ante la tendencia dominante o cantarán como Raphael el «digan lo que digan los demás»?

Los resultados y conclusiones nos acercan mucho a lo que ocurre con los seres humanos. La conformidad existe, su influjo es poderoso, pero no es universal y algunos individuos se resisten. Los pinzones con preferencias personales más débiles tendieron a usar el color mayoritario en su grupo, incluso si ese color no era su favorito originalmente. Sin embargo, los pinzones con preferencias más fuertes resistieron más la influencia social. La mayoría de estos mayos siguieron usando su color preferido en la construcción, aunque la mayoría de los nidos vecinos fuese de otro color.

La conformidad es uno de los procesos que estabilizan las tradiciones culturales. Si los recién llegados adoptan con constancia el comportamiento mayoritario, los patrones grupales se consolidan. Pero si algunos individuos se resisten, debido a fuertes prejuicios o preferencias personales, las tradiciones pueden propagarse con mayor lentitud o no arraigarse, o incluso iniciar unas nuevas.

En el caso de estos pinzones australianos, igual que ocurre con las personas, «no siguieron ciegamente a la multitud. Algunas se conformaron. Otras no. Y la clave de esta diferencia la encontramos en la intensidad de sus preferencias, sentimientos y decisiones individuales».

 

Referencias científicas y más información:

Lauren M. Guillette, Andrés Camacho-Alpízar, Julia Self et al. (2026) Conformity and individual preference shape nest material use in zebra finches (Taeniopygia guttata) PLoS One doi: 10.1371/journal.pone.0342277

Eleanor Higgs, Tom Leslie These Finches Have A Favorite Color, And Nothing Their Friends Can Say Will Change Their Minds IFL Science, febrero 2026

Lauren M. Guillette, Julia Self Strong opinions matter: Why some birds refuse to follow the flock The Conversation, febrero 2026

 

Sobre el autor: Javier Peláez (@Irreductible), es escritor y comunicador científico. Autor de «500 Años de Frío» (2019) y «Planeta Océano» (2022), también es guionista en el programa de TVE «Órbita Laika» y ganador de tres premios Bitácoras, un premio Prisma a la mejor web de divulgación científica y un Premio Ondas al mejor programa de radio digital.

El artículo Estos pinzones tienen su color favorito y no cambiarán de opinión por lo que digan sus vecinos se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Biola Javierre biologoa da, bai eta leuzemiaren arloko ikertzaile nabarmena ere. Doktoregoa Madrilgo Unibertsitate Autonomoan eskuratu zuen, eta doktorego ondoko aldi bat egin zuen Cambridgeko Unibertsitateari lotutako zentro batean. Garatu duen teknikari esker, zelula mota bakoitzean gene bakoitzaren jarduera kontrolatzen duten genomaren sekuentzia erregulatzaileak identifikatu daitezke.

Leuzemiari aurre egiteko ikertalde baten buru da Josep Carreras Ikerketa Institutuan. Han egin du espezialitatea leuzemia linfoblastiko akutuan, eta bere ikerketetako batzuek prozesu zelularretako kromatinaren interakzioak aztertzea dute helburu, bai eta zelula ama hematopoietikoak eta odolak sortzen dituen bereizi gabeko beste batzuk detektatzea ere, leuzemia akutu gehienetan agertzen baitira.

Beste aitorpen batzuen artean, hauek jaso ditu: L’Oréal-Unesco For Women in Science Research 2018 saria eta International Rising Talents 2019 L’Oréal-UNESCO.

Irudia: Biola Javierre ikertzailea. (Argazkia: Biola Javierrek emana)Zein da zure ikerketa arloa?

Biomedikuntza.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Beti ulertu nahi izan dut gauzen zergatia. Bereziki, txundigarria iruditzen zait ulertzea nola sor ditzakeen espermatozoide batek ernaldutako obulu batek gure organismoa osatzen duten zelula mota guztiak, eta prozesu hori nola alda daitekeen eta gaixotasun genetiko konplexuak eragin, hala nola autoimmunitatea eta minbizia.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Bai, asko. Horien artean, Carlos López-Otín. Gainera, nire sorterrikoa da, Sabiñánigokoa.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Nahasmendu genomikoek (mutazioak, adibidez) eta mikroingurune zelularrek fenotipo zelularrean, eta, azken batean, organismo osoan duten inpaktua doitasunez aurreikusi dezaketen ereduak. Horrek eragin handia izango luke odoleko minbizian, leuzemiak eta linfomak barne, eta horretan zentratzen gara laborategian. Oinarrizko ikerketa da lehenengo pausoa tratamendu eta ikuspegi terapeutiko berriak garatzeko.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Gozatu ibilbideaz, bere gauza on eta txarrekin. Eta izan kontziente zortea duzula zure pasioa eta lana bat baldin badatoz.

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2026ko urtarrilaren 217an: “Biola Javierre: «La investigación básica es el primer paso para el desarrollo de nuevos tratamientos y enfoques terapéuticos»“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Biola Javierre: «Oinarrizko ikerketa da lehenengo pausoa tratamendu eta ikuspegi terapeutiko berriak garatzeko» appeared first on Zientzia Kaiera.

 

La fascinación que ha suscitado durante siglos el número π es tal, que se viene estudiando desde hace más de 4.000 años e, incluso, cuenta con su propio día en el calendario: el 14 de marzo. La forma en la que se escribe el 14 de marzo en inglés y euskera coincide con los tres primeros dígitos de la famosa constante matemática: 3-14 martxoaren 14 en euskara / 3-14 March, 14th en inglés.

El número Pi representado por la letra griega π, es una de las constantes matemáticas más famosas e importantes que existen en el mundo y la celebración del Día de Pi a nivel internacional vino de la mano del físico estadounidense Larry Shaw, quien en 1988 lanzó la propuesta de celebrar esta efeméride. En los últimos años, la conmemoración del Día de Pi se ha ido extendiendo, hasta tal punto que el 26 de noviembre de 2019 la UNESCO designó el 14 de marzo Día Internacional de las Matemáticas.

Un año más, el Basque Center for Applied Mathematics-BCAM, la plataforma de divulgación científica Naukas y la Cátedra de Cultura Científica de la Universidad del País Vasco se sumaron a la celebración, organizando la séptima edición del evento BCAM Naukas Día de Pi, que se desarrolló a lo largo del viernes 13 de marzo en el Bizkaia Aretoa – EHU de Bilbao.

A continuación presentamos la grabación de las charlas cortas (15 minutos) que tuvieron lugar de acuerdo con el siguiente programa:

• 18:30 – 18:40: Bienvenida
• 18:40 – 18:45: Presentación del evento – Javier Peláez, Naukas.
• 18:45 – 19:00: “¿Qué forma tiene el espacio?” – Irene Gonzálvez, Basque Center for Applied Mathematics (BCAM).
• 19:00 – 19:15: “El matemático que no sabía contar” – Tomás Teijeiro, Basque Center for Applied Mathematics (BCAM).
• 19:15 – 19:30: “Matematika eta euskal dantzak” (Matemáticas y danzas vascas) – Judith Rivas, Universidad del País Vasco (EHU).
• 19:30 – 19:45: “La carta de Madrás” – Pablo Fernández, Universidad Autónoma de Madrid (UAM).
• 19:45 – 20:00: “Cómo optimizamos: lo que una hormiga y tú tenéis en común” – Leticia Hernando, Universidad del País Vasco (EHU).
• 20:00 – 20:15: “El impostor” – José Antonio Prado Bassas, Universidad de Sevilla (US).
• 20:15 – 20:30: Cierre del evento BCAM Naukas – Javier Peláez, Naukas.

Edición realizada por César Tomé López

El artículo BCAM Naukas Día de Pi 2026 se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Zergatik dira hain gogorrak diamanteak? kimikan eta geologian dago gakoa. Diamanteak karbonoz osatutako kristalak dira, baina ez edozein modutan antolatuta. Atomoen egitura berezi eta oso trinkoak ematen die munduko material naturalik gogorrenetako bat izateko gaitasuna.

Karbono-atomo bakoitza beste laurekin lotuta dago egitura tetraedriko sendo batean, eta lotura kimiko indartsu horiek ia apurtezin bihurtzen dute kristala. Gainera, diamanteak Lurraren barrualdeko presio eta tenperatura izugarrien pean sortzen dira, sakonera handietan, eta gero erupzio bolkanikoen bidez iristen dira gainazalera. Bideo honetan ikusiko duzu nola elkartzen diren kimika eta geologia harribitxi distiratsu bezain sendo hau sortzeko.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Zergatik dira hain gogorrak diamanteak? appeared first on Zientzia Kaiera.

Asociamos los colores a distintas emociones.
Steve Johnson / Unsplash, CC BY-SA

 

Este artículo forma parte de la sección The Conversation Júnior, en la que especialistas de las principales universidades y centros de investigación contestan a las dudas de jóvenes curiosos de entre 12 y 16 años. Podéis enviar vuestras preguntas a tcesjunior@theconversation.com

Pregunta formulada por el curso de 3º de la ESO de Aranzadi Ikastola. Bergara (Gipuzkoa)

Hay colores que nos acompañan toda la vida. El verde de un jardín que ya no existe, el rojo del traje de aquel superhéroe o el azul oscuro de algo que preferiríamos olvidar. Aprender esas asociaciones no fue una elección: simplemente ocurrieron en el transcurso de nuestra vida. Y cuando volvemos a encontrar esos colores –en una pared, en una camiseta, en un atardecer– algo se mueve por dentro, antes de que hayamos tenido tiempo de pensar.

Algunas de esas asociaciones no son solo nuestras. Quienes vivieron situaciones similares suelen tender a sentir algo parecido ante los mismos colores. Pero quienes nunca estuvieron en ese jardín o se perdieron esa película posiblemente sentirán cosas distintas.

¿De qué manera los colores pueden llegar a despertar emociones y por qué estas pueden ser tan distintas en una persona u otra? Para responder estas preguntas, necesitamos primero entender bien qué es exactamente un color.

Una cosa es el mundo y otra nuestra experiencia de él

La primera idea que tenemos que considerar es algo contraintuitiva: los colores no están ahí afuera. En el mundo, no hay manzanas “rojas”. El color rojo es una creación de nuestro cerebro. Isaac Newton nos ayudó a entenderlo con uno de sus experimentos más célebres. Hizo pasar un rayo de luz por un prisma y reveló algo sorprendente: la luz se descomponía en tonalidades distintas.

Así empezamos a descubrir varias cosas. Primero, que la luz se compone de ondas de distinta longitud. Y, además, que la manzana es un trozo de materia que absorbe casi todas las longitudes de onda pero refleja las de alrededor de 700 nanómetros. La manzana no es roja. El rojo lo empieza a fabricar nuestro cerebro cuando los fotorreceptores de nuestras retinas reaccionan ante esas longitudes.

Hoy conocemos bastante bien los procesos físicos que transforman esas variables físicas en señales neuronales. Pero eso no basta para entender qué es el color. Para ir más allá, recurriremos a un experimento mental que propuso el filósofo Frank Jackson en la década de 1980.

El rojo que nadie puede explicarle a Mary

Imaginemos a Mary, una científica que sabe absolutamente todo sobre física y neurociencia del color, pero que ha vivido toda su vida en un mundo en blanco y negro. ¿Qué ocurrirá si un día abandona ese mundo de grises y ve una manzana roja por primera vez?

Aunque conozca toda la teoría y cada área cerebral implicada en la percepción del color, experimentará algo completamente nuevo que ningún libro le ha enseñado: cómo se siente el rojo. Esa experiencia subjetiva e intransferible es lo que los filósofos llaman qualia: el “cómo se siente” algo desde dentro.

La ciencia todavía no entiende bien cómo nuestro cerebro genera experiencias tan ricas y subjetivas a partir de meros disparos neuronales. Lo que sí sabemos es que esas vivencias a las que llamamos qualia no están hechas solo de información sensorial. Tienen muchos más ingredientes.

¿De qué están hechos los qualia?

Para entenderlo, pensemos en qué ocurre cuando interactúo con esa manzana roja. Mi cerebro no se limita a registrar las longitudes de onda que refleja su superficie: simultáneamente, procesa su textura, su olor, su sabor al morderla, la temperatura del ambiente, la compañía de quienes me rodean. Y, al mismo tiempo que procesa todo eso, genera una reacción emocional: una evaluación automática, casi instantánea, de si lo que estoy viviendo es agradable, amenazante o neutro.

Mi cerebro tiene además otra capacidad admirable: vincular todo lo que registra. Así, cuando miro la manzana, la muerdo y me doy cuenta de que estoy con mis hijas, todo eso –el color, el sabor, la alegría de ese momento– queda entretejido en una sola experiencia que el cerebro almacena, de manera que, cuando uno de esos elementos reaparece, los demás se reactivan con él.

Por eso, la próxima vez que esas mismas longitudes de onda activen mis fotorreceptores –aunque la manzana no esté, aunque mis hijas no estén–, algo de todo aquello regresará. Y, cuantas más experiencias acumule con ese color a lo largo de la vida, más rica, compleja y única se volverá mi experiencia sobre él.

De ahí que el qualia del rojo no sea simplemente el procesamiento de una frecuencia de luz. Es el resultado de fundir, en un instante, información sensorial inmediata, recuerdos almacenados y afectos acumulados. Tres tipos de contenido que el cerebro ensambla tan rápido y tan bien que los vivimos como una sola cosa indivisible. A eso es a lo que llamamos color.

Colores y emociones, un siglo de investigación

Los colores producen respuestas emocionales sistemáticas. Los resultados de un estudio que analizó 132 investigaciones realizadas en 64 países durante 128 años, con más de 42 000 participantes, muestran patrones consistentes: el rojo se asocia con emociones de alta activación –amor, ira, peligro, pasión–; el azul, con calma y confianza; el amarillo, con alegría; y el negro, con tristeza o poder.

Estos patrones aparecen en culturas muy distintas, algo que apunta a disposiciones innatas o a ciertos aprendizajes omnipresentes: el azul del cielo despejado, el rojo de la sangre, el amarillo del sol son señales ecológicas que compartimos como especie.

Otro hallazgo revelador es que cada color puede evocar emociones muy distintas, y una misma emoción puede ser evocada por colores muy diferentes. Eso no es un reflejo del azar: es la huella de las condiciones particulares de otros muchos aprendizajes.

Los psicólogos Stephen Palmer y Karen Schloss precisaron este mecanismo en su Teoría de Valencia Ecológica: nos gustan los colores asociados a experiencias positivas y rechazamos los vinculados a negativas. Si el amarillo de la infancia de alguien es el de la cocina de su abuela, ese amarillo será reconfortante. Si para otra persona es el del uniforme del colegio que odiaba, evocará exactamente lo contrario.

La misma longitud de onda, distintas emociones

En definitiva, el rojo que tú ves se parece al rojo que yo veo… pero no es exactamente igual. Se parece porque compartimos la física, la biología y algunas experiencias. Pero no es igual porque, a medida que vivimos nuestras vidas, vamos construyendo una experiencia personal e irrepetible. Cada historia tiñe el color de manera distinta. Por eso, los colores no solo nos ayudan a describir el mundo: nos recuerdan también lo que significa ir viviendo una vida y no otra.

La Cátedra de Cultura Científica de la Universidad del País Vasco colabora en la sección The Conversation Júnior.

Sobre el autor: Gabriel Rodríguez San Juan, Profesor de Psicología del Aprendizaje, Universidad del País Vasco / Euskal Herriko Unibertsitatea

Este artículo fue publicado originalmente en The Conversation. Artículo original.

El artículo ¿Por qué los colores producen diferentes emociones? se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Frantzia iraultzailearen kaos betean, gizon baten matematikarekiko obsesioak gaur egun matematikaren eta fisikaren zati handi baten oinarri bihurtu den kalkulu bat egin zuen. Kalkulu horri Fourier-en transformatua esaten zaio, eta edozein funtzio bere osagaietan deskonposatzen du.

Musika-konposizio bat entzuten dugun bakoitzean, gure belarriek kalkulu bat egiten dute. Airea bete egiten da txirularen trillo altuarekin, biolinaren tonu ertainekin eta kontrabaxuaren murmurio baxuarekin, maiztasun desberdinetako presio-uhinak sortzen baitituzte. Soinu-uhin hori entzumen kanaletik behera kiribil koklearaino doa, eta orduan luzera desberdinetako zilioek tonu desberdinekin durundatzen dute. Horri esker, seinale nahaspilatsua oinarrizko soinu konpartimentuetan banatzen da.

Matematikariek ez zuten XIX. mendera arte kalkulu hori menderatu.

1. irudia: XIX. mendearen hasieran, Jean-Baptiste Joseph Fourier matematikari frantsesak deskubritu egin zuen edozein funtzio oinarrizko uhin edo maiztasunetan deskonposatzeko modu bat. (Ilustrazioa: Sierra Boucher; Samuel Velasco / Quanta Magazine).

XIX. mendearen hasieran, Jean-Baptiste Joseph Fourier matematikari frantsesak deskubritu egin zuen edozein funtzio oinarrizko uhin edo maiztasunetan deskonposatzeko modu bat. Maiztasun horiek berriro ere gehitu egiten baditugu, hasierako funtzioa berreskuratu dezakegu. Teknika hori gaur egun Fourier-en transformatua esaten zaio, eta horri esker, Frantziako Iraultza biziki defendatzen zuen matematikari horrek matematikaren arloa erabat aldatu zuen.

Fourier-en transformatutik matematiken arlo berri bat sortu zen: analisi harmonikoa. Arlo horrek funtzioen osagaiak aztertzen ditu. Handik gutxira, matematikariek lotura sakonak deskubritu zituzten analisi harmonikoaren eta matematikaren eta fisikaren beste arlo batzuen artean, zenbakien teoriatik hasi eta ekuazio diferentzialetaraino edo mekanika kuantikoraino. Halaber, Fourier-en transformatua gure ordenagailuetan ere badago, eta horri esker artxiboak konprimatu, audio seinaleak hobetu eta askoz gehiago egin dezakegu.

“Zaila da Fourier-en transformatuak matematiken arloan izan duen eragina puztea”, jakinarazi du Leslie Greengard (New Yorkeko Unibertsitatea eta Flatiron Institute zentroa). “Matematikaren, fisikaren, kimikaren arlo ia guztiei eta beste askori eragiten die”.

Grinazko sugarrak

Fourier 1768an jaio zen, iraultzaren aurreko Frantzia kaosean murgilduta zegoela. Umezurtz gelditu zen 10 urte zituela, eta bere jaioterriko komentu batean hezi zuten. Hurrengo hamarkadan zalantza ugari izan zituen: erlijioaren arloan edo matematiken munduan murgildu. Azkenean erlijio prestakuntza eten egin zuen eta irakasle lanetan hasi zen. Halaber, Frantziako iraultzaren aldeko mugimenduetan aktiboki parte hartu zuen. Hala ere, Izu Garaian, 1794an, 26 urte zituela, atxilotu eta espetxeratu zuten, iraultzaren aurkako ideiak hedatzeagatik. Gillotinara eraman behar zuten.

2. irudia: Frantziako Iraultzan eta Napoleonen kanpainetako batean parte hartu ondoren, Jean-Baptiste Joseph Fourierrek matematikaren mundua hankaz gora jarri zuen gaur egun Fourier-en transformada izenez ezagutzen dugun aurkikuntzari esker. (Argazkia: Julien-Léopold Boilly – jabari publikoa. Iturria: Wikimedia Commons)

Izu Garaia matematikaria erail aurretik amaitu zen. Horren ondorioz, 1795ean matematikak irakasten hasi zen berriro ere. Urte batzuk beranduago, Napoleon Bonaparteren kontseilari zientifiko izendatu zuten, eta bere armadarekin bat egin zuen Egipto inbaditzeko. Egipton antzinako historia aztertzen zuen bitartean abiarazi zuen bere transformada aurkitzera eraman zuen ikerketa lana; zehazki, beroaren eroapena ulertu nahi zuen. Frantziara 1801ean bueltatu zenean —britaniarrak armada frantsesa atzera egitera behartu eta Rosetta harri hartu aurretik—, Fourierrek ezin zuen ideia hori burutik kendu.

Metalezko barra baten muturretako bat berotzen badugu, barra osoak tenperatura bera izan arte hedatuko da. Fourierren ustez, beroa barra osoan zehar hedatzea uhin sinpleen metaketa izan zitekeen. Metala hozten doan heinean, uhin horiek energia galdu, leundu, eta azkenean desagertu egiten dira. Oszilazio azkarragoa duten uhinen kasuan —energia gehiagokoak—, lehenago gelditzen dira, eta atzetik doaz maiztasun txikiagoko uhinak. Apurka-apurka moteltzen den sinfonia baten antzera funtzionatzen du, piccoloetatik hasi eta tubetarako.

Proposamena ezagutza errotik aldatzea zekarren. Fourierrek 1807an Parisko Institutuan aurkeztu zuenean, Joseph-Louis Lagrange matematikari ospetsuak erantzun zion hori “ia ezinezkoa zela”.

Lankideak gehien kezkatzen zituena kasu bereziak ziren, izan ere, kasu horietan beroaren banaketa bat-batean irregularra izan zitekeelako; adibidez, erdia hotza eta erdia beroa dagoen barra bat. Fourierrek defendatzen zuen tenperaturaren etenaldi hori ere matematikaren bitartez deskriba zitekeela: nahikoa litzateke infinitu kurba sinple batzea zenbaki finitu baten ordez. Hala ere, garaiko matematikari gehienek uste zuten angelu leun bakar batek ere ezin zuela bat-bateko angelurik eragin.

Gaur badakigu Fourierrek arrazoia zuela.

“Edozer gauza irudikatu daiteke oszilazio oso-oso sinpleen batura gisa”, azaldu du Charles Feffermanek, Princetoneko Unibertsitateko matematikariak. “Jakin badakigu, norbaitek behar adina diapasoi baditu eta behar bezala jotzen baditu, Beethovenen bederatzigarren sinfonia jo dezakeela”. Prozesu horrek soilik huts egiten du bereziki bereziak diren funtzioen kasuan, hala nola grafikoa handitu arren neurriz kanpo oszilatzen duten funtzioen kasuan.

Belarri trebea

Fourier-en transformatu bat egitea lurrina usaintzea eta haren osagaiak bereiztearen antzekoa izan daiteke, edo jazz-akorde konplexu bat entzun eta hura osatzen duten notak zein diren jakitearen antzekoa.

Matematikaren esparruan, berriz, Fourier-en transformatua funtzio bat da. Abiapuntu gisa zehaztuta dagoen funtzio bat hartzen du —oso konplikatua dirudiena— eta emaitza gisa maiztasun multzo bat ematen du. Uhinak maiztasun horri dagozkion sinu eta kosinuarekin idatzi eta gehiketa egiten badugu, jatorrizko funtzioa eskura dezakegu.

2. irudia: Samuel Velasco / Quanta Magazine

Horretarako, Fourier-en transformatuak balizko maiztasun guztiak aztertzen ditu, eta bakoitzak jatorrizko funtzioari zer ekarpen egiten dion zehazten du. Azter dezagun eredu erraz bat.

Har dezagun honako funtzio hau:

Fourier-en transformadak egiaztatu egiten du maiztasun bakoitzak zer ekarpen egiten dion jatorrizko funtzioari. Horretarako, uhinak biderkatu egiten ditu. Jatorrizko uhin bakoitza 3 maiztasuneko senu uhin batekin biderkatzen dugun bakoitzean hau gertatzen da:

Gailurrak oso handiak dira, eta, hortaz, 3 maiztasuna jatorrizko funtzioan dago. Gailur horien batezbesteko tamainak ematen digu ekarpenaren berri.

Orain egin dezagun proba 5 maiztasunarekin. Jatorrizko uhin bakoitza 5 maiztasuneko senu uhin batekin biderkatzen dugun bakoitzean hau gertatzen da:

Kasu honetan gailurrak handiak dira, baina baita haran handiak ere; beraz, grafikoa zero inguruan dago. Horrek esan nahi du 5 maiztasuna ez dagoela jatorrizko funtzioan.

Fourier-en transformadak prozedura hori errepikatu egiten du maiztasun guztiekin; hots, jatorrizko funtzioa uhin senu eta kosenuekin biderkatzen du. (Praktikan analisi hori maila konplexuan egiten da, zenbaki errealak eta asmatutakoak erabiliz).

Hortaz, Fourier-en transformadak funtzio konplexu bat zenbaki gutxi batzuetan deskonposatu dezake. Eta horregatik, hain zuzen ere, ezinbesteko tresna da matematikarientzako: problema bat ebaztezina dirudienetan, eraldatzen saia daitezke. Maiztasun bihurtzen denean, maiz, nabarmen sinplifikatzen da.

Jatorrizko funtzioak bat-batek ertza badu, seinale digitaletan agertu ohi den uhin karratuekin gertatu bezala, Fourier-en transformadak maiztasunen multzo infinitua sortuko du, eta kopuru horiek gehituz gero, ahalik eta gehien hurbilduko dira ertz horretara.  Multzo infinitu horri Fourier-en seriea esaten zaio —hasiera batean matematikariak planteamendu hori onartzeko prest ez bazeuden ere—, eta gaur ezinbesteko tresna da funtzioak aztertzeko.

Bis

Fourier-en transformada dimentsio gehiagoko objektuei ere aplikatzen zaie, hala nola irudiei. Pentsa dezakegu grisen eskalako irudi bat bi dimentsioko funtzio bat dela, pixel bakoitzaren distira adierazten duena. Fourier-en transformadak funtzio hori bi dimentsioko funtzioen multzo batean deskonposatzen du. Maiztasun horiek definitzen dituzten senu eta kosenu uhinak norabide desberdinetako marra patroiak sortzen dituzte. Patroi horiek —eta xake taularen antza duten konbinazio sinpleak— gehitu egin daitezke edozein irudi berrezartzeko.

Adibidez, 8 × 8 tamaina duen edozein irudi oinarrizko 64 bloke hauetatik abiatuta eratu daiteke. Beraz, konprimatzeko algoritmo batek maiztasun handiko informazioa, xehetasun txikiei dagokiena, ezaba dezake, giza begiarentzat irudiaren itxura gehiegi aldatu gabe. Horri esker JPEG formatuak irudi konplexuak konprimatu ditzake datu txikiagoetan.

1960ko hamarkadan, James Cooley eta John Tukey matematikariek Fourier-en transformada bat azkarrago egitea ahalbidetzen zuen algoritmo bat sortu zuten: Fourier-en transformada azkarra (FFT, ingelesezko siglen arabera). Geroztik, Fourier-en transformada prozesatu beharreko seinaleak dauden ia kasu guztietan aplikatzen da. “Gau egun eguneroko bizitzaren parte da”, adierazi du Greengard-ek.

Itsasaldiak ikertzeko, uhin grabitazionalak detektatzeko eta radarra eta erresonantzia magnetikoa egiteko erabili da. Audio fitxategi aseetan zarata murrizteko eta era guztietako datuak konprimatzeko eta biltegiratzeko aukera ematen digu. Mekanika kuantikoaren arloan —oso txikia den horren fisika— ziurgabetasunaren printzipiorako oinarri matematikoa eskaintzen du. Horren arabera, ezinezkoa da zehatz jakitea zein den partikula baten kokapena eta une lineala. Partikularen balizko kokapenak deskribatuko dituen funtzio bat idatz dezakegu, baina funtzio horren Fourier-en transformadak partikularen balizko uneak deskribatuko ditu. Funtzioak partikularen posizioa probabilitate handiarekin adierazten badu —grafikoan gailur handi batekin adierazten da—, Fourier-en transformada oso sakabanatuta egongo da. Ezinezkoa izango da unea zehaztea. Eta aurkakoa ere egia da.

Fourier-en transformada errotu egin da ikerketa matematiko puruan. Analisi harmonikoa —Fourier-en transformada eta jatorrizko funtzioa berrezartzeko transformada alderantzizkatzeko modua ikertzen ditu— uhinak ikertzeko esparru sendoa da. Halaber, matematikariek lotura sendoak eta ustekabekoak topatu dituzte, zenbakien teoriari lotuta. Horiei esker, zenbaki osoen arteko harremanak aztertu dituzte, zenbaki lehenen banaketa barne (hori da, hain zuzen ere, matematiken misterio handienetariko bat).

“Gendeak Fourier-en transformada ezagutuko ez balu, ez dakin matematiken zer ehuneko desagertuko litzatekeen” baieztatu du Fefferman-ek. “Bai ziur oso ehuneko handia izango litzatekeela”.

Jatorrizko artikulua:

Shalma Wegsman (2025). What Is the Fourier Transform?, Quanta Magazine, 2025ko irailaren 3a. Quanta Magazine aldizkariaren baimenarekin berrinprimatua.

Itzulpena:

EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Zer da Fourier-en transformatua? appeared first on Zientzia Kaiera.

Analía Boggia

20 urte baino gehiago eman ditu artatu gabeko gaitz tropikalen esparruan ikertzen eta txertoak diseinatzen. Gaixotasun horiek gutxi aztertzen dira ikerketa zientifikoaren esparruan, hilkortasun tasa oso txikia izaten baita. Amerikako Estatu Batuetan kozuzentzen duen taldeak garatzen dituen teknologien patenteak libratzen ditu, baliabide gutxiagoko herrialdeetan eskura ditzaten. Izan ere, herrialde horietan bizi dira gaitz horien ondorioak gehien pairatzen dituzten pertsonak. Hau da María Elena Bottazziren historia, karrera osoa toki xumeetako haurren bizi kalitatea hobetzen eman duen mikrobiologo italiar-hondurastarra.

Zientzialaria Genovan (Italia) jaio zen 1966an. Zortzi urte zituela bere aitaren jaioterrira joan zen, Hondurasera, eta bertan igaro zituen haurtzaroa eta gaztaroa. Beranduago mikrobiologia eta kimika klinikoa ikasi zituen Hondurasko Unibertsitate Nazional Autonomoan.

1. irudia: María Elena Bottazzi ikertzailea. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

Ez zuen odol laborategiko analisien esparruan aritu nahi izan, bere ikaskide gehienak horretan arituko zirela zirudien arren. Bere irakasleetako batek zistizerkosiari lotutako epilepsia kasuak detektatzeko balio zuen teknika bat sortu zuen. Gaitz hori parasito zistizerkoek eragiten dute. Orduan deskubritu zuen nora bideratu nahi zuen bere karrera: diagnostikoak egiteko metodoak aztertu eta medikamentuak garatzera.

Amerikako Estatu Batuetara joan zen ikasten jarraitzera. Lehenik eta behin, Immunologia Molekularreko eta Patologia Esperimentaleko doktoregoa lortu zuen Floridako Unibertsitatean, Gainesvillen. Beranduago Biologia Zelularraren arloko doktorego osteko ikasketak egin zituen Miamiko Unibertsitatean eta Pennsylvaniako Unibertsitatean.

Ahaztuta dauden gaixotasunak ikertzeko arrazoia

Pennsylvanian zegoela, Botazzi Kudeatzailetza Maisutza batean izena eman zuen, eta ikasketa horietako irakasle gehienak herrialdeko industria farmazeutiko garrantzitsuenentzat lan egiten zuten. Une horretan bere bazkidea, Peter Hotez, ezagutu zuen. Hotez ikertzailea zen George Washington Unibertsitatean eta, aldi berean, Afrika, Asia eta Amerikako diru sarrera gutxiko tokietako artatu gabeko gaitz tropikalak kontrolatzeko sustatzaile nagusietako bat zen.

Gaitz arruntak dira, ez dira batere bereziak, baina mundu mailan milaka pertsonak pairatzen dituzte. Hilkortasun tasa txikia denez, ez dute ikerketa zientifikoaren arreta erakartzen; izan ere, ikerketa zientifikoak hilkortasun handia duten gaitzak aztertu ohi ditu.

Hilgarriak ez diren gaixotasun horiek nagusiki baliabide gutxiago dituzten pertsonei eragiten diete, eta egoera prekarioak edo desgaitasun egoerak sortzen dituzte. Horren ondorioz, kaltetuek ezin dute aurrera atera edo bere kabuz bizi.

Bottazzi oso sentikorra da gaitz horiek herrialde xumeetako biztanleei eragiten dizkieten ondorioekiko. Berak zuzenean ikusi ditu Hondurasen, non biztanleen % 65 baino gehiago pobrezian bizi den, infekzio tropikalek eragiten dituzten ondorioak.

Adibidez, badaki bere herrialdean eskolaurreko adina duten umeen % 50 ez dela ekonomikoki produktiboa izatera iristen, hesteetako parasitoekin infektatzen direlako, eta, hortaz, hazteko gaitasun txikiagoa izateaz gain, garapen kognitibo eta intelektualean ere kalteak izaten dituzte.

Denontzako txertoak

Bottazzi dekano elkartua da Medikuntza Tropikaleko Eskola Nazionalean, eta pediatriako irakaslea eta zuzendarikidea Houstongo Medikuntza Eskolan dagoen Texasko Haurren Ospitaleko Txertoak Egiteko Zentroan. Osasunaren arloan Botazziren ekarpena erabakigarria da, gaixotasun horiei aurre egiteko txerto irisgarri eta seguruak egiten dituen ikertalde bateko buru baita. Ikertuko ez balituzte, aztertu gabe jarraituko lukete eta mundu osoko milaka haurren bizi kalitatea hobetu gabe jarraituko luke.

Erabiltzen dituzten teknologiak ez dira garestiak, eta eraginkorrak izateaz gain, diru sarrera txikiak edo ertainak dituzten herrialdeetara transferitu daitezke, eta, noiz edo noiz eskualdean edo herrialdean ekoitzi ahalko lirateke.

COVID-19ari patenterik gabe aurre egitea

Gutxi ikertu diren gaitzen artean denbora luzez gaixotasun emergenteak eta berremergenteak egon ziren, pandemia mailakoak, hala nola koronabirusaren aldaera desberdinak. Hala ere, pandemiaren aurretik badaude ikerketa zientifikoen radarretik laster atera ziren eta, hortaz, inbertsiorik jaso ez zuten gaitzak, hala nola 2003an Asian egondako agerraldia (SARS, ingeleseko siglen arabera) edo 2012koa Ekialde Ertainean (MERS, ingeleseko siglen arabera).

Bottazziren taldea salbuespena izan zen: duela 15 urte baino gehiago birus horiei aurre egiteko txertoen prototipoak sortu zituzten, eta COVID-19aren pandemia iritsi zenean, proteina birkonbinatuak oinarri zituen euren berezko teknologia sortu zuten Indiako Biological E enpresarekin lankidetzan.

2. irudia: María Elena Bottazzi eta Peter Hotez. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

Horri esker, Corbevax sortu zen, mundu mailan teknologia irisgarria duen COVID-19aren aurkako lehenengo txertoa. Bottazzik eta bere taldeak patentea libratu zuten, edozein herrialdek mugarik gabe ekoitz zezan.

Prototipo hori prestatzeko prozesu guztiak argitaratu dira; izan ere, zientzialari hondurastarrak azpimarratu du bere asmoa ez dela aberastea, “txertoak eta horien prestakuntza hedatzea baizik, gaixotasunen karga murrizten laguntzeko eta sekuelak prebenitzeko”.

Corbevax txertoaren patentea libratzeari esker, baliabide gutxien dituzten herrialdeek, beharrezko teknologia eskura dutenez, COVID-19aren aurkako txertoak izan ditzakete. Izan ere, gaitz horrek oraindik ere kaltebereenak kaltetzen dituzte, hala nola adinekoak eta gaixotasun kronikoak dituzten edo immunoezabatutako pertsonak.

Ekimen horren ondorioz, 2022an Bottazzi eta bere kidea Bakearen Nobel Sarirako proposatu zituzten.

Bizi kalitate hobea

Ekipoak beste proiektu batzuk garatu ditu, hala nola ankilostomia hesteetako parasitoaren aurkako txertoa, eskistosomiasiaren aurkakoa eta Chagas-en gaixotasunaren aurkakoa. Halaber, koronabirus infekzioen aurkako txertoak diseinatu dituzte, aurretik aipatu ditugun SARS eta MERS gaixotasunen aurkakoak barne.

Botazzi eta bere lantaldeak erakusten digute zientzia pertsonen bizi kalitatea hobetuko duen berdintasunerako tresna izan daitekeela eta izan behar duela. Haiek egindako lanak etorkizuneko zientzialarien belaunaldiak inspiratu egiten ditu guztiontzako konponbide irisgarriak sortzeko; bereziki gutxiago duten eta gehien behar dutenen kasuan.

Iturriak:

• María Elena Bottazzi, Universidad Nacional Autónoma de Honduras
• Guevara, Helkin (2022). María Elena Bottazzi y las vacunas de acceso global, SENACYT, 2022ko abenduaren 23a
• Gutiérrez, Iciar (2022). La científica detrás de la vacuna de Texas sin patentes: “La esperanza es cambiar el paradigma”, El Diario, 2022ko urtarrilaren 26a
• Navas, María Elena (2020). Vacuna contra el coronavirus: María Elena Bottazzi, la científica hondureña en la carrera por la inmunización contra el covid-19 en Estados Unidos, BBC News, 2020ko apirilaren 24a
• Organización Mundial de la Salud, Síndrome Respiratorio Agudo Severo (SARS)
• Organización Mundial de la Salud, Coronavirus causante del síndrome respiratorio de Oriente Medio (MERS-CoV)

Egileaz:

Analía Boggia Komunikazio Sozialean lizentziaduna, kazetaria, irakaslea eta dibulgatzailea da. Egun, Ikerketa Zientifikoko Komunikazio Sozialari buruzko Master ofiziala egiten ari da Valentziako Nazioarteko Unibertsitatean.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025ko ekainaren 4an: “María Elena Bottazi, la microbióloga que desarrolla vacunas sin patentes para enfermedades poco estudiadas“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post María Elena Bottazi, gutxi ikertu diren gaixotasunei aurre egiteko patenterik gabeko txertoak egiten dituen mikrobiologoa appeared first on Zientzia Kaiera.

Eider Fernandez / Leartiker

Gaztak, gure dietan milaka urtez presente egon den elikagai tradizionalak, osasunerako onura ugari eskaintzen ditu. Antzinako zibilizazioetan, jada, onura osasungarri eta medizinalak egozten zitzaizkion; baina, azken hamarkadetan, zenbait ikerketak gaixotasun kardiobaskularrekin lotu zuten, eta haren kontsumoa mugatzeko gomendioa hedatu zen. Egungo ebidentzia zientifikoek adierazten dute sinplifikatu egin zela ikuspegia. Gaztaren konposizio nutrizionala eta matrize-efektuak ikertzen dituzten lanek erakutsi dute hainbat onura dituela gaztak osasunean.

Esnekien kontsumoa Neolito garaian kokatzen da gizateriaren historian, abeltzaintza garatu zen unean. Garai hartan, gizakiak ehizatik eta bilketatik nekazaritzara eta abeltzaintzara igaro ziren, eta horrek esnea ustiatzeko eta esnekiak ekoizteko aukera ekarri zuen, elikadura-ereduetan iraultza eraginez.

Gazta esnea kontserbatzeko modu zaharrenetako bat da, eta milaka urtez egon da presente gizakien dietan eta kulturan. Esneki hartzituak modu naturalean sortu ziren, kontserbazio-sistemarik ez zegoelako: artzainek urdail-azaletan gordetzen zuten esnea, eta bakterioen eta entzimen jarduerak berez hartzitu eta koagulatzen zuen. Produktu horiek energia-iturri eraginkorrak ziren, erraz garraiatzekoak, eta esnea baino hobeto kontserbatzen ziren; horregatik zabaldu ziren hain azkar belaunaldiz belaunaldi.

1. irudia: gazta esnea kontserbatzeko modu zaharrenetako bat da, eta milaka urtez egon da presente gizakien dietan eta kulturan. (Iturria: Leire Fermandez / Leartiker)

Horren haritik, antzinako zibilizazioetan onura osasungarri eta medizinalak egozten zizkieten. Garai hartako testigantzek adierazten dute esnekiek sendatzeko eta gorputza zaintzeko gaitasuna zutela uste zela; Hipokrates mediku greziarrak, esate baterako, hainbatetan nabarmendu zituen esnearen eta esnekien eragin onuragarriak.

Gaztak historian zehar etengabe eboluzionatu du, eta bere formak, motak eta egiteko moduak garai bakoitzeko baldintza sozial, kultural eta geografikoetara egokitu dira; horren ondorioz, munduan milaka gazta mota daude gaur egun. Gaztagintzak ezagutza tradizionala eta artisautza garatu ditu, eta eragin handia izan du gizartean, ekonomian eta kulturan. Gainera, dimentsio sozioekonomikotik harago, nutrizio aldetik ere elikagai garrantzitsua da.

Horregatik, gazta ez da kontserbazio-teknika zahar baten emaitza soilik, baizik eta elikadura-balio handiko produktu bat, gizakiaren dietan eta kulturan milaka urtez funtsezko lekua izan duena.

Mantenugaietan oso aberatsa den elikagaia da gazta, eta ikerketa askoren arreta jaso du nutrizioan eta gizakiaren osasunean duen ekarpenagatik. Bere konposizioan makronutriente nagusiak agertzen dira: gantzak, proteinak eta karbohidratoak dira nagusi. Horiez gain, kopuru txikiagoan, baditu osasunerako bereziki baliagarriak diren beste konposatu batzuk ere: bitaminak (A, B2, B12, D, K), mineralak (kaltzioa, fosforoa, iodoa), peptido bioaktiboak (jarduera biologikoa duten proteinetatik eratorritako aminoazido-kate laburrak) eta lipido bioaktiboak (gantzetatik eratorritako konposatu bereziak, CLA ─ konjugatutako azido linoleikoa─ eta kate laburreko gantz-azidoak, besteak beste). Konposatu horiek guztiek eginkizun garrantzitsuak dituzte, hala nola hezur-hazkuntza sustatzea, energia-metabolismoari laguntzea, immunitatea indartzea eta garapen fisikoa sostengatzea. Horregatik dira bereziki interesgarriak haurtzaroan eta nerabezaroan, garapen biologikoa erritmo bizian gertatzen den garaian.

Ikerketa zientifiko askok erakusten dute gazta kontsumitzeak osasunerako onura ugari ekar ditzakeela. Hala ere, mito bilakatu den iraganeko ikuspegi baten arabera, gaixotasun kardiobaskularrekin lotu izan da gazta, batez ere gantz-azido ase ugari dituelako. Horren ondorioz, urte luzez gomendatu izan da gazta neurriz jatea edo eguneroko kontsumoa mugatzea. Baina gaur egungo ebidentzia zientifikoak iradokitzen du ikuspegi hori sinplifikatuegia izan dela.

Gaur egun badakigu ezin dela elikagai baten eragina osagai indibidual batean oinarritu. Izan ere, gaztaren gantz-azido aseek, proteinek, kaltzioak, bitaminek eta gainerako konposatuek elkarrekin jokatzen dute, eta interakzio hori da osasunean benetan eragina duena. Horri esaten zaio elikagaiaren matrize-efektua. Elikagai baten matrizeak bere egitura fisiko-kimikoa deskribatzen du, eta horrek baldintzatzen du nola xurgatzen diren mantenugaiak eta zer-nolako eragina duten horiek gorputzean.

Ikerketa berriek adierazten dute elikagai osoaren matrizeak azaltzen duela zergatik esneki osoek (gaztak barne) ez duten beti eragin negatiborik bihotz-osasunean, eta, are gehiago, zenbait testuingurutan babes-efektuak ere izan ditzaketela.

Horregatik, arriskutsua izan daiteke elikagaitik elikagaira erraz aldatzen den gomendio orokor bat egitea. Erredukzionismoak, nutriente isolatu batean jartzen den arreta gehiegizkoak, gomendio okerrak ekar ditzake. Adibidez, landare-jatorriko edari askok kaltzioa gehituta dutela iragartzen dute, baina ez dute esnearen edo gaztaren matrizerik. Ondorioz, kaltzio hori askoz gutxiago xurgatzen da, matrizerik gabeko gehigarri hutsa delako.

2. irudia: arriskutsua izan daiteke elikagaitik elikagaira erraz aldatzen den gomendio orokor bat egitea. (Iturria: Leire Fermandez / Leartiker)

Hortaz, gaur egungo ikerketa zientifikoek erakusten dute elikagaiak beren osotasunean ebaluatu behar direla, eta ez nutriente indibidualetan soilik. Gaztaren kasuan, bere matrizearen egitura konplexuak azaltzen du zergatik izan daitekeen osasunerako onuragarria nahiz eta gantz saturatuak izan.

Ikuspegi metodologiko horren barruan, azken urteetako ikerketa ugarik aztertu dute gaztak osasunean dituen eragin espezifikoak, bai matrize-efektuari lotutakoak, bai bere konposatu bioaktiboen ekarpenari lotutakoak. Hemen laburbiltzen dira ebidentzia nagusi eta esanguratsuenak:

• Gaztak balio biologiko altuko proteinak ditu; hau da, gure gorputzak behar dituen aminoazido esentzial guztiak proportzio egokian eta kantitate nahikoan dituzten proteinak ditu.
• Proteinek masa muskularra handitzen eta gorputzeko gantza murrizten laguntzen dute; horregatik, gazta elikagai interesgarria da pisuaren kontrolerako programetan ere.
• Gaztaren ontze-prozesuan zehar, proteinek hidrolisia jasaten dute; hau da, proteina-kateak apurtu egiten dira, peptido bioaktiboak sortuz (proteinak digeritzean askatzen diren aminoazido-kate laburrak). Peptido horiek hainbat jarduera biologiko dituzte, eta, besteak beste, odol‑presioa murrizteko eta gaixotasun kardiobaskularren arriskua txikitzeko gaitasuna erakutsi dute.
• Gazta, era berean, bioeskuragarritasun altuko kaltzioaren iturri bikaina da; zenbait gaztatan kaltzioa esnetan baino 4-10 aldiz eskuragarriagoa da. Kaltzioa  funtsezkoa da hezur‑osasunerako, osteoporosiaren prebentzioarekin lotzen da, eta, gainera, gaixotasun kardiobaskularren arriskua murrizten lagundu dezake.
• Ikerketa zientifikoek erakutsi dute gazta kontsumitzeak motako diabetesa garatzeko arriskua murriztu dezakeela. Efektu hori gaztarenmatrizearen eraginari egozten zaio: hau da, elikagaiaren barruan dauden hainbat konposaturen konbinazioari; besteak beste, kaltzioa, D bitamina, magnesioa, CLA lipidoak (konjugatutako azido linoleikoa) eta kate laburreko gantz-azidoak. Konposatu horien elkarreraginak eragin onuragarriak ditu metabolismoan, eta diabetesa garatzeko arriskua txikitu dezake.
• Gainera,esneki osoek, dieta orekatu baten barruan eta modu moderatuan kontsumituta, ez dute eragin kaltegarririk bihotz‑osasunean; alderantziz, zenbait testuingurutan babes‑efektua ere izan dezakete. Efektu hori ere gaztaren matrizearen ondorio da: kaltzioak, fosforoak, peptido bioaktiboek eta lipido bioaktiboek elkarrekin eragiten dute, gorputzaren erantzun metabolikoa aldatuz eta arrisku kardiobaskularra murrizten lagunduz.
• Gaztaren matrize lipidikoa egitura konplexua da, eta, gantz-azido aseez gain, osasunerako onuragarriak diren lipido bioaktibo ugari biltzen ditu. Horien artean daude CLA lipidoak, MFGM lipidoak (gantz-globuluaren mintzeko lipidoak), kate laburreko gantz-azidoak, eta baita bitamina liposolugarriak (A, D, E, K) ere, besteak beste.
  • Esnekiak dira CLAren iturri dietetiko nagusietakoak, eta azken urteetako ikerketek erakutsi dute konposatu horrek lagundu dezakeela zenbait gaixotasunen arriskua murrizten: gaixotasun kardiobaskularrak, obesitatea, minbizia, esklerosia eta motako diabetesa, besteak beste.
  • Era berean, zenbait azterlanek iradokitzen dute lipido bioaktiboek inmunitate-sistemaren jarduera erregulatzen lagundu dezaketela, defentsen oreka eta erantzun egokia bultzatuz.
  • Lipido bioaktibo horiek garunarentzat lagungarriak dira, eta frogak daude oroimena, arreta, hizkuntza eta bestelako funtzio kognitiboak mantentzen laguntzen dutela iradokitzen dutenak, nerbio‑zelulen egitura eta funtzioa sendotuz.

Hori guztia kontuan hartuta, gaur egungo aholku dietetikoek onartzen dute gazta dieta osasungarri baten parte izan daitekeela. Horregatik, haurtzaroan eta nerabezaroan egindako gomendioetan, INLACek —estatu mailako esne-sektorearen erakunde interprofesional ofizialak— argitaratutako Esnekien Liburu Zurian oinarrituta, bereziki azpimarratzen da egunean 3-4 esneki-errazio kontsumitu behar direla, gazta barne.

1. taula: gazte eta nerabeentzat gomendatutako esneki-errazioaren gutxi gorabeherako tamaina

7-12 urte

Gaztaroa

Nerabezaroa Esneki-kontsumoa egunean 3 errazio 4 errazio Esnea 250 ml                              100 ml postre moduan 250 ml                                    100 ml postre moduan Jogurta (naturala) 125 g

 

125 g Gazta ondua/erdi-ondua 50-60 g 50-60 g Gazta freskoa 80-125 g 80-125 g

 

 

Iturria: INLACen Esnekien Liburu Zuria. 2025. IV. modulua. «Esnekiak bizitzako etapa eta egoera fisiologiko ezberdinetan» .

Laburbilduz, gaztak historian izan duen ibilbideak eta gaur egungo ebidentzia zientifikoek erakusten dute elikagai osoa eta konplexua dela, bere matrize‑egiturak eta konposatu aktiboek osasunean duten eragin positiboagatik nabarmena. Nutrizio‑ikuspegi modernoak berresten du gazta dietan modu egokian txertatzeak onurak ekar ditzakeela bizitzako etapa guztietan, eta bereziki hazkunde‑garaietan, mantenugai‑eskaria handiena denean. Hori dela eta, gaur egungo gomendioek gazta dieta orekatuaren partetzat hartzen dute, betiere kontsumo arduratsuarekin eta osasun‑gomendioekin bat datorrenean.

Erreferentzia bibliografikoak:

• Libro Blanco de los Lácteos. INLAC-FEN, 2025.
• 47º Congreso de la Sociedad Española de Médicos de Atención Primaria (SEMERGEN). Octubre 2025. La leche en la alimentación humana: mitos, evidencia y recomendaciones en Atención Primaria
• Consumo de queso y su relación con la salud. INLAC, 2021.
• Lordan, Ronan; Tsoupras, Alexandros; Mitra, Bhaskar; Zabetakis, Ioannis (2018). Dairy fats and cardiovascular diseade: Do we really need to be concerned? Foods, 7:29. DOI: 10.3390/foods7030029
• Marangoni, Franca; Pellegrino, Luisa; Verduci, Elvira; et. al. (2018). Cow’s milk consumption and health: A health professional’s guide. Journal of the American College of Nutrition, 38(3): 197-208. DOI: 10.1080/07315724.2018.1491016
• Zhang, Xingxia; Chen, Xingron; Xu, Yujie; Yang, Jie; Du, Liang; Li, Ka; Zhou, Yong (2021). Milk consumption and multiple health outcomes: umbrella review of systematic reviews and meta-analyses in humans. Nutrition & Metabolism, 18:7. DOI: 10.1186/s12986-020-00527-y

Egileaz:

Eider Fernandez Elikagaien Zientzia eta Teknologian lizentziatua da, eta ikertzailea Leartikerreko Esneki Zentroan.

Zentroari buruz:

LEARTIKER, Polimeroen eta Elikagaien Teknologia esparruetan ikertzen duen zentro teknologikoa da. Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzaren Euskal Sareko (ZTBES) parte da, eta Basque Research and Technology Alliance (BRTA) aliantzako eta Mondragon Korporazioko kidea da.

The post Gazta: mitoetatik harago, zer dio gaur egungo zientziak? appeared first on Zientzia Kaiera.

Oxel Urra

Etengabe hazten ari den giza populazioak nekazaritzaren produkzio-erritmoak eraldatu ditu azken mendeetan zehar. XX. mendearen hasieran Fritz Haber ikertzaile alemaniarrak garatutako  prozesuak ahalbidetu du, neurri handi batean, hori horrela izatea; izan ere, laboreek hazteko ezinbestekoa dute nitrogenoa, eta egun erabiltzen diren ongarrien % 60k prozesu horren bitartez lortzen dute nitrogeno atmosferikoa erauztea. Hala ere, giza populazioak hazten jarraitzen du, eta, ongarriengan dugun mendekotasuna ekiditeko, ikertzaileak estrategia jasangarrien bila dabiltza. Nature Chemical Biologyn argitaratutako artikulu batek prozesu molekular bat aurkeztu du, nitrogenoa arnasteko gaitasuna duten landareak garatzeko giltzarri izan daitekeena.

Fritz Haber ikertzaile alemaniarra izan zen nitrogeno atmosferikoa erauzi zuen lehen gizakia. 1907. urtean gertatu zen, eta amoniakoa sintetizatzen zuen erreakzio horrek garaiko gosetearekin amaitu zuen. Izan ere, Haberrek lortutako aurkikuntzari esker bikoiztu egin zen munduan eskuragarri dugun nitrogeno kantitatea; ondorioz, orain gure gorputzean dugun nitrogeno atomoen erdiak jatorri artifiziala du. Horregatik, ikertzaile alemaniarrak garatutako prozesua XX. mendeko aurkikuntza kimiko garrantzitsutzat jotzen da, eta gaur egungo laborantzak mantentzen dituzten ongarrien oinarri izaten jarraitzen du.

1. irudia: eskala atomikoan lortutako milaka cryo-EM irudi erabiliz, ikertzaileek NifEN proteinaren prozesu dinamikoa erakusten duen hiru dimentsioko berreraikuntza lortu zuten. (Argazkia: Lucía Payá. Iturria: CBGP)

Nitrogeno atmosferikoa gas geldoa da munduko izaki bizidun gehienontzat. Hau da, bizi-euskarri den elementu hori ezin dugu zuzenean erabili. Horregatik, nitrogenoaren ziklo biokimikoan bereziki garrantzitsua da gure planetako bizitzari eusteko mikroorganismo prokariotoek (bakterioek eta arkek) betetzen duten zeregina. Izaki bizidun horiek, nitrogenasa deituriko proteina konplexuen bitartez, nitrogenoaren finkapen biologikoa gauzatzen dute. Prozesu horretan, proteinek gaitasuna dute energia handiko lotura kimikoa duen N2 nitrogeno atmosferikoa erreduzitu eta amoniako molekula bihurtzeko.

Baina nitrogenasek egitura molekular konplexu baten beharra dute beren funtzioa burutzeko, eta egitura hori eraikitzeko proteina bat da giltzarri: IfzEN proteina. Proteina horrek, nitrogenasara sartu aurretik, egitura konplexu molekularraren mihiztaduraren azken etapak osatzen laguntzen du. Orain arte, ezezaguna zen IFzEN proteinak nitrogenoaren finkapen biologikoa gauzatzea ahalbidetzen duen egitura-oinarria eratzen zuela. Oraintsu, IBSko Yvain Nicolet eta Mickaël Cherrier eta CBGPko Luis Rubio ikertzaileek, Nature Chemical Biology aldizkarian argitaratutako ikerketa batean, erakutsi dute IfzEN osagaiak nola betetzen duen zeregin hori. Aurkikuntza horrek ongarri sintetikoekiko mendekotasun txikiagoa duen nekazaritza jasangarriago batera hurbiltzen gaitu.

Egitura molekular dinamikoa

Egitura molekularra aztertzeko, ikertzaileek cryo-EM deituriko teknologia erabili zuten. Teknika horren bitartez, zientzialariek egitura molekularraren erresoluzio handiko argazkiak lortu zituzten eskala atomikoan. «Orientazio ezberdina duten horrelako milaka irudi erabiliz, egitura molekular konplexuaren hiru dimentsioko berreraikuntza sortu genuen», dio artikuluaren lehen egile den Lucía Payák. Hiru dimentsioko irudi horrek prozesu dinamiko harrigarria erakusten zuen: IfzEN aldamio-proteina ireki eta itxi egiten da. Proteinak uhate baten moduan jarduten du, non proteinaren zati batzuk mugitu eta berrantolatu egiten baitira, aitzindariaren mugimendua errazteko gainazaletik haren barne-barrunberaino.

2. irudia: CBGPko negutegietan, laborantza-espezie ezberdinekin lan egiten dute landareen nitrogeno atmosferikoaren aprobetxamendua lortzeko. (Iturria: CBGP)

Ondorio hori lortzeko, zientzialariek bi kokalekuen artean iragaitzazko aitzindaria erakusten duten proteinaren tarteko egoerak aurkitu zituzten argazki atomikoetan. «Aurkikuntza honek erakusten duenez, baliteke aitzindariaren eraldaketa ez gertatzea proteinaren gainazalean, aurretik iradoki zen bezala, baizik eta haren barne-barrunbean», nabarmendu du Luis Rubiok.

Nitrogenoa finkatzeko gai diren laborantzak

Ikerketak, nitrogenasaren egitura molekular konplexuaren biosintesiaren ulermena argitzeaz gain, prozesu horretan parte hartzen duten bi proteinaren —IfzEN (egitura molekular konplexuaren eraikuntzan espezializatua) eta IfzDK (nitrogenoaren finkapenean espezializatua)— arteko banaketa ebolutiboa aurkezten du. Proteina horien garapen ebolutiboa ezagutzeak aukera ematen die ikertzaileei berez proteina hori ez duten izaki bizidunen oinarrizko egitura biologikoetan (zelula eukariotoetan) erreproduzitzeko; «ikerketaren helburu nagusia da landare-zelula batean nitrogenasa funtzional bat izatea», dio Payák.

2023an FAOk (Elikadura eta Nekazaritzarako Nazio Batuen Erakundeak) argitaratutako estatistika batean ikusten da munduko nekazaritzak urte horretan 112 tona ongarri nitrogenatu sintetiko erabili zituela. Ikerketa berri honek ahalbidetu dezake landare-zeluletan nitrogenasa guztiz funtzionala mihiztatzea, eta beren nitrogenoa finkatzeko gai diren landareak lortzea; era berean, aukera irekitzen du ongarri sintetikoekiko mendekotasun txikiagoa duen nekazaritza jasangarriagoa garatzeko.

Erreferentzia bibliografikoa:

Payá Tormo, Lucía; Nguyen, Tu-Quynh; Fyfe, Cameron; Basbous, Hind; Dobrzyńska, Katarzyna; Echavarri-Erasun, Carlos; Martin, Lydie; Caserta, Giorgio; Legrand, Pierre; Thorn, Andrea; Amara, Patricia; Schoehn, Guy; Cherrier, Mickaël V.; Rubio, Luis M.; Nicolet, Yvain (2025). Dynamics driving the precursor in NifEN scaffold during nitrogenase FeMo-cofactor assembly. Nature Chemical Biology, 1–9. DOI: 10.1038/s41589-025-02070-4

Egileaz:

Oxel Urra Elektrokimikan doktorea da, zientziaren eta artea uztartzen duten proiektuetan aditua, egun zientzia-komunikatzailea da.

The post Nitrogenoa arnas dezaketen landareak appeared first on Zientzia Kaiera.

EHUko Hidro-Ingurumeneko Prozesuak (HGI) taldekak Mediterraneo mendebaldean Eurasia eta Afrika elkartzen diren eremuan lurrazala nola konprimitzen eta deformatzen den aztertu du. Lanak hobeto ulertzen laguntzen du kontaktu-eremu konplexu hori, eta atea irekitzen du penintsulan lurrikarak edo deformazioak sor ditzaketen faila eta egiturak identifikatzeko.

Plaka tektonikoak lurrazalaren gaineko zati handi mugikorrak direla irudika daiteke. Plaken etengabeko mugimenduak esfortzu handiak sortzen ditu, eta horren ondorioz deformazioa edo lurrikarak gertatzen dira plaken arteko mugetan. “Eurasiako eta Afrikako plakak urtean 4-6 mm gerturatzen ari zaizkio elkarri. Ozeano Atlantikoan eta Aljeriako inguruan plaken arteko muga oso argia da; Iberiar penintsularen hegoaldean, ordea, muga askoz lausoagoa eta konplexuagoa da”, azaldu du Asier Madarieta doktoreak, ikerketa gidatu duen ikertzailea.

Irudia: Eurasiako eta Afrikako mugan dauden failen kokapena eta deformazio osoaren erlazioa erakusten duen mapa. (Egilea: Asier Madarieta. Iturria: EHUko prentsa bulegoa)

Mediterraneo mendebaldean, Alboran domeinuak erabat baldintzatzen du Eurasia eta Afrika plaken arteko muga. Eremu hori mendebaldera mugitzen ari da eta Gibraltarko arku aktiboaren garapena bultzatzen du, Mendikate Betikoa eta Rif mendikatea lotuz. “Orain arte ez genekien zehazki nola zen muga hori inguru horretan, eta eztabaidan dago han zein prozesu geodinamiko gertatzen ari diren”, gehitu du Madarietak.

Ikerketa honetan, Eurasiako eta Afrikako plaken arteko muga lauso horretan gertatzen diren prozesu dinamiko garrantzitsuenak zehaztu dituzte: “Ikusi dugu nola erlazionatzen diren lurrazalaren tentsioa eta gainazalaren deformazioa Mediterraneoaren mendebaldean, Iberiar penintsularen eta Afrikako ipar-mendebaldearen tartean dagoen bi plaken arteko mugan”, azaldu du HGI ikerketa-taldeko ikertzaileak. Izan ere, inguru horretako esfortzu- eta deformazio-eremuak kalkulatu dituzte “azken urteotan gertatu diren lurrikaren datuak eta satelite bidez eskuratutako deformazio-datuak erabiliz”.

Datu berriak ikerketan aurrera egiteko

Bi alderdi horiek konparatuta, era osatuagoan ulertzen dira orain prozesu geodinamiko eta tektonikoak. Ikerketan, Eurasia eta Afrikako plaken arteko mugaren inguruko datu berri asko lortu dituzte, “hobeto definitu dugu”. Hala, “jakin dugu mugako zein sektore dauden jada Eurasia eta Afrika arteko talkaren menpe eta zeintzuk dauden oraindik Gibraltar Arkuaren mendebalderako desplazamenduak baldintzatuta”, azaldu du Madarieta doktoreak.

Datu berriek “baieztatzen dute Iberiar penintsula erlojuaren norabidean biratzen ari dela —adierazi du—. Datuek aditzera ematen dute ere Eurasia-Afrika arteko mugan Gibraltarko arkuak rol garrantzitsua duela. Gibraltarreko itsasartetik ekialdera Eurasia-Afrika arteko talkak eragindako deformazioa Gibraltarko arkuko lurrazalak xurgatzen du, esfortzuak Iberiara transmititzea saihestuz. Gibraltarreko itsasartetik mendebaldera, aldiz, Iberia (Eurasia) eta Afrikako plaken arteko talka zuzena gertatzen da, eta uste dugu horrek eragin dezakeela esfortzuak Iberiako hego-mendebaldera transmititzea, Iberia hego-mendebaldetik bultzatuz eta erlojuaren norabidean biraraziz”.

Esfortzu-eremuek prozesu geodinamikoei buruzko informazioa ematen dute; deformazio-eremuak, aldiz, esfortzu horien menpe lur-gainazala nola deformatzen den erakusten du. “Baina deformazio hori zein egitura geologikok eragiten duen jakitea ez da batere erraza”, dio. Datu berriekin jakin daiteke, adibidez, failak (lurrikarak eragiten dituzten blokeen arteko egiturak) non dauden edo non egon daitezkeen. “Iberia mailan badira hainbat toki non deformazio garrantzitsua dagoen edota lurrikarak gertatzen diren, baina ez dakigu zein egitura tektoniko dauden aktibo han. Esfortzu- eta deformazio-eremu hauek esaten digute egitura horien bila nora joan beharra daukagun. Eta, hala, jakin genezake zer motatako toleturak eta failak egon daitezkeen, haien mugimendua nolakoa izango den, zer lurrikara-mota eragin ditzaketen eta zer magnitudetakoak”.

Iberiar penintsulan, “Iberiako faila aktiboen datu-basea (QAFI-Quaternary Active Fault database of Iberia) osatzen ari gara hainbat ikerketa-talde. Lan handia egiten ari garen arren, zenbait eremutan, asko dago egiteko, Pirinioetako mendebaldean (Nafarroa) eta Gibraltar arkuaren mendebaldean (Cádiz-Sevilla), adibidez. Beraz, lurralde horietan lan geologiko eta geofisiko xeheak egin behar dira, deformazioa eragiten duten egiturak ezagutu, karakterizatu eta haien potentzial sismikoa definitzeko”, azaldu du Madarietak.

Eboluzio geologikoaren leiho txiki bat

Jakina da aldaketa geodinamikoak izugarri mantsoak direla, eta satelite bidezko datuak eta lurrikaren inguruko datu zehatzak ez direla oso aspaldikoak. “Datu horiek eboluzio geologikoaren leiho txiki bat besterik ez dute erakusten. Lurrikaren datu zehatz gehienak 1980tik aurrerakoak baino ez dira, eta satelite bidezko datu zehatzak, 1999tik aurrerakoak; aldaketa geodinamikoak, ordea, milioika urtetan neurtzen dira. Horrenbestez, garrantzitsua da datu ezberdinen analisi bateratuak egitea”, dio.

Ikertzaileak adierazi duenez, ikerketan sortutako datu-baseak osatu egin ditu lehen erabiltzen ziren datu-baseak, eta horrek “emaitzen eta ondorioen fidagarritasuna handitzen du”. Gainera, hemendik aurrera “esponentzialki haziko dira datuak: besteak beste, deformazioak zehatzago kalkulatu ahal izango ditugu, baita informazio gutxi daukagun tokietan ere”.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Iberiar penintsula erlojuaren norabidean biratzen ari dela diote datu geodinamiko berriek“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Madarieta-Txurruka, Asier; Prieto, Juan F.; Escayo, Joaquín; Pietrolungo, Federico; Peláez, José A.; Galindo-Zaldívar, Jesús; Henares, Jesús; Sparacino, Federica; Ercilla, Gemma; Fernández, José; Palano, Mimmo (2026). New insights on active geodynamics of Iberia and Northwestern Africa from seismic stress and geodetic strain-rate fields. Gondwana Research, 149, 314-336. DOI: 10.1016/j.gr.2025.08.020

The post Eurasia eta Afrikaren plaken mugimenduei buruz datu berriak appeared first on Zientzia Kaiera.

Victoria Cano-Sánchez Hizkuntzalaritzan nazioarteko doktorea da Euskal Herriko Unibertsitatearen eskutik (EHU). Gaur egun doktorego ondoko ikertzailea da Universitat de les Illes Balears (UIB) unibertsitatean, gaztelaniako irakaslea Palmako CIEE elkartean eta BASLA Linguistics eta Gogo Elebiduna/La Mente Bilingüe ikertaldeetako kidea ere bai. Nagusiki psikolinguistikaren eta zahartze kognitiboaren arteko intersekzioa aztertzen du, eta bereziki interesatzen zaio hizkuntza bizitzan zehar nola prozesatzen, mantentzen eta eraldatzen den. Une honetan Pedro Guijarrok zuzendutako Pérdida de lengua y estado final de adquisición proiektuan kolaboratzen du. Proiektu horrek hizkuntza galera eta hizkuntzaren egonkortzea aztertzen ditu elebitasun berantiarrean.

Ikertzaile gisa, Victoriak askotariko metodo estatistiko, jokabidezko eta esperimentalak garatu eta aplikatu ditu, begien mugimenduen erregistroa eta analisia barne, eta, berrikiago, baita elektroentzefalografia ere (EEG), bizitzan zehar hizkuntza prozesatzeko dugun modua aztertzeko. Biztanleria multzo desberdinekin lan egin du, gazteetatik hasi eta adineko helduetara, horien artean elebakarrak, elebidunak eta, berrikiago, herentzia bidezko hiztunak; horri esker, aztertu du adinak eta hizkuntza esperientziak nola eragiten duten esaldien ulermenean eta prozesamendu sintaktikoan. Age-Related Differences in Language Processing: Eye-Tracking Sentence Reading Patterns in Spanish izeneko bere doktorego tesiak (Mikel Santesteban eta Itziar Lakak zuzendua) oinarri sendoak ezarri ditu prozesamendu prediktiboa eta bizitzan zeharreko hizkuntzaren konkordantzia aztertzeko.

Victoriak diziplina anitzeko ibilbide akademikoa du: doktoregoaz gain, Itzulpengintza eta Interpretazioa ikasi zuen (Málagako Unibertsitatean), eta Itzulpengintzako, Hizkuntzen Irakaskuntzako eta Hizkuntzalaritza Teoriko eta Esperimentaleko masterrak egin zituen (Kordobako Unibertsitatean, Alacanteko Unibertsitatean eta EHUn, hurrenez hurren), bai eta musikako gradu profesionaleko ikasketa ofizialak ere. Agerian dago, beraz, etengabe ikasteko gogoa eta arlo desberdinetako ezagutzak barneratzeko gaitasun handia dituela.

Arduraldi osoan ikerketan aritu aurretik, irakasle gisa egin zuen lan Espainiako eta Frantziako bigarren hezkuntzako sistema publikoetan, VCS Traducciones sortu zuen eta itzultzaile autonomo gisa aritu zen zenbait erakunderentzat (adibidez, CSIC, FISABIO eta KONGSBERG MARITIME). Horrez gain, dibulgazio zientifikoa eta nazioarteko lankidetza sustatzen ditu; hain zuzen ere, ikerketa egonaldietan eta baterako proiektuetan parte hartu du hauekin: Nebrija Unibertsitatea eta Frankfurteko Goethe University unibertsitateak, eta Washingtongo Georgetown Universityko eta Universitat Oberta de Catalunyako ikertzaileak.

Irudia: Victoria Cano-Sánchez ikertzailea. (Argazkia: Victoria Cano-Sánchezek emana)Zein da zure ikerketa arloa?

Nire arloa psikolinguistika da, hizkuntzalaritzaren eta psikologiaren artean dagoen diziplina bat, eta horren xedea da garunak hizkuntza nola prozesatzen duen ulertzea. Arlo horren barruan, duela gutxira arte ia arretarik jaso ez duen ikerketa ildo bat hartu dut ardatz: hizkuntzaren prozesamendua zahartze osasuntsuan. Tradizionalki, azterlanek erakutsi izan dute nola eskuratzen dugun hizkuntza haurtzarotik helduaro goiztiarrera bitartean (18-34 urtera arte, gutxi gorabehera); izan ere, uste zen, behin gure hizkuntza sistema ezarrita dagoenean, horrek egonkor jarraitzen duela eta ez duela aldaketa handirik izaten bizitzan zehar.

Alabaina, azken hamarkadako ikerketek erakutsi dute hori ez dela zehazki horrela. Zahartzen goazen heinean, osasuntsu egonda ere, aldaketak gertatzen dira maila biologiko, sentsitibo eta kognitiboan –hala nola gai griseko eremu batzuk murriztea, prozesatzeko abiadura jaistea edo memorian aldaketak egotea–. Horiek guztiek, halabeharrez, eragina dute hizkuntza prozesatzeko eta ulertzeko dugun moduan.

Nire lanaren ardatza da, hain zuzen, aztertzea zahartzeak berekin dakartzan aldaketa horiek nola eragiten dioten hitzak eta hizkuntza egiturak denbora errealean aurreratzeko eta ulertzeko gaitasunari. Prozesu horri predikzio linguistiko esaten zaio. Mekanismo hori oinarrizkoa da komunikazioan: esaldi bat entzuten dugunean (adibidez, “Iturrira noa ura…”) gure garunak ez du pasiboki itxaroten azken hitza entzun arte; horren ordez, espektatibak sortzen ditu. Ziurrenik “edatera” aditza aurreikusiko du, esaldi horretan ondoen datorrena delako, eta ez, adibidez, “jatera”. Era berean, “edatera” hori aurreikusten duenean, gure garuna aditz forma horixe jasotzeko prestatzen da, eta ez beste batzuk (adibidez, “edaten” edo “lotan”).

Adinean aurrera egin ahala aurreikusteko gaitasun hori nola aldatzen den aztertzeak aukera ematen digu hobeto ulertzeko hizkuntzaren aldaketak, bai eta hizkuntzaren oinarri diren mekanismo kognitiboak ere. Horrek balio handia du arlo zientifikoan nahiz sozialean, adinekoen ongizatea hobetzen lagundu baitezake, kontuan izanda biztanleriaren batez besteko adina eta bizi itxaropena gora egiten ari direla mundu osoan.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Beti txunditu izan naute hizkuntzek. Nire familian esaten dute urtebeterekin asko eta oso argi hitz egiten nuela dagoeneko (ez neukan “trapuzko mihirik”), eta hilabete gutxi batzuekin asko gustatzen zitzaidala “oihuka” aritzea. Esaten dutenez, bazirudien denek ni entzutea nahi nuela, eta erotu egin nituen nire oihuekin; batez ere aitona, zeina garrantzi handiko pertsona izan baitzen nire bizitza pertsonalean eta nire ibilbide profesionalean (oso gizon lasaia zen, eta erotu egiten nuen lehen hilabeteetan). Familiako bideoetan ikusten da txiki-txikitatik asko kexatzen nintzela eta argi-argi hitz egiten nuela, eta, kuriositate gisa, argazki askotan agertzen naiz jostailuzko telefono bat belarrian hartuta, elkarrizketak asmatzen. Beranduago, fonetikari, fonologiari eta hizkuntza eskuratzeko prozesuari buruz ikasi nuenean, jakin nuen hori guztia hizkuntza eskuratzeko prozesuaren zati “naturala” zela. Horrez gain, nire lehengusinen zoritxarrerako, buruz ikasten nituen filmetako elkarrizketa guzti-guztiak. Nire senideek ondo gogoratzen dute urte gutxi batzuekin (4 inguru?) buruz errepikatzen nituela Edurnezuri filmeko elkarrizketak. Hala ere, horrekin lortu nuen gauza bakarra izan zen nire lehengusinek film hori nirekin gehiago ikusi nahi ez izatea, “isilik egoten ez nintzelako”. Betidanik izan dut hizkuntzarako eta komunikaziorako berezko joera hori, eta gerora sendotu egin nuen, zenbait hizkuntza ikasita: ondo hitz egiten ditut gaztelania, valentziera, ingelesa, frantsesa eta italiera; oinarrizko maila daukat alemanean; eta portugesa ere ulertzen dut.

Baina, zalantzarik gabe, nire ikerketarako bokazioa erakutsi zidana Alzheimerren gaixotasunarekin izan nuen esperientzia pertsonala izan zen, nire aitona-amonetako bik izan baitzuten. Aitaren aldeko amonak Alzheimer goiztiarra izan zuen, 50 urtetatik hasita. Ni jaio nintzenerako gaixorik zegoen; beraz, niretzat jolaserako beste lagun bat izan zen (elkarrekin marrazten genuen eta panpinekin jolasten ginen). Hala ere, ondo gogoan ditut haren “lapsus”-ak; zein egoeratan zegoen konturatzen zen, negarrez hasten zen eta bat-batean ingurukoak ezagutu egiten zituen, batez ere nire aita, izeba edo aitona. Amaren aldeko aitonak ere gaixotasun bera izan zuen, baina helduagoa nintzen hasi zenean. Beti egon izan naiz adineko pertsonez inguratuta, eta nire haurtzaroan denbora asko igarotzen nuen aitona-amonekin. Horregatik, oso gogorra izan zen ikustea nire aitonak pixkanaka-pixkanaka okerrera egiten zuela eta gure arteko elkarrizketak erdizka gelditzen zirela. Gainera, zuzenean hartu nuen parte haren zaintza lanetan, hasieratik amaierara arte. Esperientzia horrek asko markatu ninduen, eta erabaki bat hartzera bultzatu ninduen: ekarpenen bat egin nahi nuen ahal nuen lekutik eta ahal nuen bezala, eta gehien gustatzen zitzaidan alorretik egitea erabaki nuen, hizkuntzatik.

Motor pertsonal horrek bat egin zuen hizkuntzarekiko eta komunikazioarekiko sentitzen nuen pasioarekin (nire ustez, alderdi horiek gizaki gisa definitzen gaituzte hein handi batean), eta horrek eraman ninduen ikerketan hastera. Gaur egun, nire helburua da hobeto ulertzen laguntzea hizkuntzak garunean nola funtzionatzen duen eta zer gertatzen den, adinagatik edo gaixotasun batengatik, prozesu hori akatsak izaten hasten denean.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Egia esan zortea izan dut, erreferente oso baliotsuak izan baititut nire prestakuntzan zehar: entusiasmoa transmititu zidaten irakasle eta mentoreak, bai eta beren ereduarekin lan ildo berriak nola ireki irakatsi zidaten ikertzaileak ere. Horrez gain, punta-puntako ikerketa eta belaunaldi berrientzako dibulgazio eta prestakuntzarako konpromisoa uztartzen dituzten zientzialariek ere inspiratzen naute. Dena den, zientzian emakumezko erreferente gutxi ditugun testuinguru honetan, uste dut zorionekoa naizela; izan ere, atzera begiratzen badut, nire erreferentzia gehienak emakumezkoak izan dira.

Gogoan dut, adibidez, nire lehenengo ingeleseko irakaslea, Isabel Cano García. Miresmen handia nion, eta hark agindutako etxerako lanak ahalik eta perfektuen egiten saiatzen nintzen. Beranduago, nire bizilagun eta ingeleseko irakasle partikularrak (gaur egun laguna dut), Nicok, lelotuta uzten ninduen hizkuntza batetik bestera –ingelesa, frantsesa, alemana– naturaltasun osoz aldatzeko zuen gaitasunarekin, eta horrek are gehiago piztu zuen hizkuntzekiko sentitzen nuen grina.

Unibertsitate garaian benetako hizkuntzalaritza ezagutu nuen Juan Andrés Villena Ponsoda eta Matilde Vidaren eskutik; horiek izan nituen hizkuntzalaritzako irakasle karrera egin nuenean. Hala ere, inflexio punturik garrantzitsuena iritsi zen aurrerago nire zuzendari izango zena ezagutu nuenean: Itziar Laka. Masterrean ezagutu nuen, eta haren komunikatzeko, transmititzeko eta inspiratzeko moduak erabakigarriak izan ziren niretzat; argi izan nuen berarekin lan egin nahi nuela. Itziar emakume indartsua da, erresilientea, argia eta azkarra; bere lekua aurkitu du gizonak nagusi dituen mundu zientifikoan. Bere aholkuak gogoan izango ditut orain eta beti: nire buruari gehiegi ez exijitzeko ohartarazten ninduen (“ez ezazu zeure burua estutu”), gogorarazten zidan zientziako gauzarik zailenetarikoa ziurgabetasunarekin bizitzen ikastea dela eta, garrantzitsuena, erakutsi zidan lehentasunak albo batera ez uzten eta beti osasun mentala zaintzen. Hari esker ikasi nuen ikertzen, bai eta nire pentsamendu kritikoa askatasunez garatzen ere. Beti eskertuta egongo natzaio nire akats propioak egiten uzteagatik (buruko min handiak eman badizkidate ere, horietatik ikasten da gehien) eta bere ereduarekin lidergoari buruz transmititu eta irakatsi zidan guztiagatik.

Aurrerago beste figura garrantzitsu bat agertu zen nire ibilbide akademikoan: Irene de la Cruz-Pavía. Irene beti eskura eta gertu sentitzen nuen, eta aholku oso baliagarriak eman zizkidan (adibidez, “ez eskatu baimena, zure eskubidea da”). Horrez gain, erakutsi zidan zientzia modu atseginean, edukazioz eta lankidetzan ere egin daitekeela. Eta noski, ezin dut ahaztu Mikel Santesteban, nire beste zuzendaria, eskuz esku nirekin aritu baita eta, pazientzia handiz, gaur egun naizen ikertzailea izaten irakatsi baitit. Asko zor diot, baina uste dut zintzotasuna izan dela haren alboan neureganatu dudan ikaskuntzarik garrantzitsuena: honelako mundu lehiakor batean, pertsona ona izatea zientzialari ona izatea bezain garrantzitsua da, garrantzitsuagoa ez bada. Mikelek beti zaindu izan gaitu gu guztiok (orain bere ikertaldea osatzen dugunok) “beste familia” bat bagina bezala. Ikertzaile oso ona da, baina baita pertsona oso ona ere.

Eta, noski, beti esaten dudan bezala, urte hauetan guztietan egin dudan gauzarik onenetarikoa izan da oztopoak jarri beharrean aurrera bultzatu nauten pertsonez inguratzea; besteak beste, José, nire lagunak eta nire ahizpak. Horiek guztiak ere izugarri miresten ditut eta asko irakatsi didate hainbat arlotan. Baina, arlo pertsonalean, nire erreferentziazko pertsonarik garrantzitsuenak nire gurasoak izan dira: ama, indar eta erresilientziaren eredua; eta aita, bere alaitasun eta praktikotasunarekin.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Oro har esanda, gustatuko litzaidake nire ikerketak laguntzea argitzen nola eragiten duten gaitasun kognitiboek, hizkuntza esperientziak eta zahartzeak hizkuntzaren ulermenean. Orain arte zahartze osasungarrian zeharreko hizkuntzaren prozesamendua izan dut aztergai, eta horrek aukera eman ditu kontrol lerro argi bat ezartzeko. Hemendik aurrera, nire helburua da ikerketa hori zaurgarritasun handiagoko testuinguruetara zabaltzea, hala nola neuroendekapenezko gaixotasunetara (Alzheimer, Parkinson) edo afasietara, hobeto ulertzeko prozesu horiek nola eragiten dioten hizkuntzari.

Epe luzera begira, gustatuko litzaidake ezagutza hori ez geratzea soilik arlo akademikoan, baizik eta modu praktikoan aplikatu ahal izatea, honelako tresnak diseina daitezen: hezkuntzako esku hartzeak, estimulazio kognitiborako programak edo adinekoei eta hizkuntzarekin arazoak dituzten pertsonei laguntzeko tresna klinikoak. Azken batean, nire asmoa da ikerketak onura zuzena izatea gizartean eta bizi kalitatea hobetzen laguntzea, adinekoen eraginkortasun kognitiboa areagotzearen bidez.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Ikerketa bide liluragarria da, baina exijentea ere bai. Nire ustez, garrantzitsuena jakin-mina eta pertseberantzia dira: nork bere buruari galderak egitea, erantzunak bilatzea eta gauzak lehenengoan ondo ateratzen ez direnean amore ez ematea. Esaten dutenez, “pazientzia da jakintzaren ama”. Horrez gain, lankidetza eta diziplinartekotasuna lantzea ere gomendatuko nioke: zientzian askoz ere gehiago aurreratzen da ideiak partekatzen baditugu, taldean lan egiten badugu eta beste diziplina batzuetatik ikasten badugu. Izan inguruan on egiten dizuten, inspiratzen zaituzten, zaintzen zaituzten eta desafiatzen zaituzten pertsonak, eta aukeratu benetan gustatzen zaizun eta estimulatzen zaituen gai bat. Eta gogoratu: ez du ezertarako balio gutxiago dakienari goitik behera begiratzeak. Zientzia apaltasun ariketa bat da; kontua ez da arrazoia izatea, baizik eta ezagutzak partekatzea eta elkar laguntzea (gaur nik zuri, bihar zuk niri). Hori da zientzia sendo eta etiko bat eraikitzeko modu bakarra. Nire iritziz, gainerakoak gutxiestea da mespretxu egiteko modurik ankerrenetarikoa, eta, zoritxarrez, oraindik ere askotan gertatzen da ingurune zientifikoetan. Denbora eta baliabide mugatuak ditugu; beraz, ez du merezi xede okerrera bideratzea.

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko abenduaren 20an: “Victoria Cano-Sánchez: «Mi objetivo es contribuir a comprender mejor cómo funciona el lenguaje en el cerebro»“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Victoria Cano-Sánchez: «Nire helburua da hizkuntzak garunean nola funtzionatzen duen hobeto ulertzen laguntzea» appeared first on Zientzia Kaiera.

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Zergatik jotzen du beti iparraldera iparrorratz batek? Galdera sinplea dirudi, baina erantzunak planeta osoa hartzen du barne. Iparrorratzaren barruan iman txiki bat dago, ardatz baten gainean aske biratzen dena, eta Lurraren eremu magnetikoarekin lerrokatzen dena. Horregatik seinalatzen du beti norabide jakin bat.

Izan ere, Lurra bera iman erraldoi bat da: bere kanpo nukleoan dagoen burdin urtuaren mugimenduak eremu magnetikoa sortzen du, eta horrek gidatzen du iparrorratzaren orratza. Hala ere, ipar magnetikoa ez dator bat zehazki ipar geografikoarekin, eta gainera, denborarekin mugitzen ari da. Bideo honetan ikusiko duzu nola orientatzen gaituen tresna txiki batek Lurraren indar ikusezin bati esker.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Nola funtzionatzen du iparrorratz batek? appeared first on Zientzia Kaiera.

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol

Flamenkoen 20.000 bikote inguruk izan dituzte negu bereziki euritsu honen onurak eta Fuente de Piedra urmaelean ari dira ugaltzen, lerro hauek idazten ari naizen tokitik berrogeita hamar kilometro ingurura. Urmael gazi honetan ornogabe txiki ugari dago, baita zianobakterioak eta flamenkoek jaten dituzten beste mikroorganismo batzuk ere. Ikuskizun zoragarria da flamenkoak jaten ikustea; postura bitxian jaten dute, burua alderantzikatu eta mokoaren goiko zatiaren alde distala hondoaren edo uraren azaleraren paraleloan dutela (1. irudia).

1. irudia: flamenko arrunta (Phoenicopterus roseus) uraren gainazaleko geruza iragazten. (Argazkia: Giles Laurent – CC BY-SA 4.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)

Badakigu flamenkoek mihia erabiltzen dutela ura ponpatzeko pistoi gisa; ondorioz, jaten dituzten organismoak (gehienetan milimetro bat eta bost artekoak) mokoaren ertzean dituzten xafla fin korneoetan gelditzen dira. Beste hegazti batzuek, ahateek esaterako, iragazteko sistema hori erabiltzen dute, baina Estatu Batuetako ikertzaile talde batek PNASen argitaratutako artikulu batean flamenkoen elikadurari buruzko bestelako ikuspegia eman digu. Gainera, lortutako emaitzek flamenkoen bi bitxikeria azaltzen dizkigute. Batetik, mokoaren forma bihurria, gainerako hegazti-taldeena ez bezalakoa. Eta, bestetik, azaleko ura iragazteko mokoa korrontearen alde jartzea eta ez aurka, animali iragazle gehienek egiten duten bezala.

Azterketa honetarako zuzeneko behaketak egin zitzaizkien flamenkoei, fluidoen dinamikaren modelo biofisikoak egin ziren eta 3D inprimagailuekin modelo mekanikoak ere bai. Artikulu honen amaieran daude behaketa horien guztien bideoak.

Ikertzaileek argitutako lehenengo estrategia burua bat-batean (40 cm/s 400 milisegundotan) atzeratzearen ondorioz sortzen diren “mini-tornadoak” dira. Flamenkoak mokoaren goiko zatiaren zati distala, nahiko laua den zatia, lurretik gertu kokatzen du. Azkar altxatzean zurrupaketa bat eragiten du, sedimentuak eta gertuko organismoak eragiten ditu eta bortize batean harrapatzen ditu (2. irudia, 1. bideoa).

2. irudia: burua azkar atzeratzeagatik sortutako bortizea. Atzeratu aurretik, mokoaren zati distala eta goikoa substratuaren paraleloan kokatzen dira (eskuina). (Iturria: Ortega-Jiménez, et al. (2025).

Flamenkoen bigarren teknika goiko mokoaren “karraska” da, ireki eta ixteko mugimendu azkarra (segundoko 12 aldiz, gutxi gorabehera). Mugimendu horren bidez ahoko ura gorantz bultzatzen dute, eta ez alboetara, orain arte hala uste zen arren. Horrek azpiko ura moko aldera xurgatzea eragiten du eta elikagaiak hobeto harrapatzen dira. Modelo mekaniko batekin egindako esperimentuak erakutsi zuenez, mokoaren bidez ura punpatu eta karraska egitean zazpi aldiz artemia gehiago harrapatzen dute[1] karraska egin gabe ura punpatutakoan baino (3. irudia, 2. bideoa).

3. irudia: goiko mokoaren karraskak eragindako ur-fluxua. Mokoaren eta substratuaren arteko ura xurgatu egiten da eta mokorantz arrastatzen ditu elikagai-partikulak. (Iturria: Ortega-Jiménez, et al. (2025).

Flamenkoen hanka palmatuak gora eta behera mugitzen dira jaten ari den bitartean. Aurretik ere uste zen substratuko organismoak lurpetik ateratzen laguntzen zuela. Ikerketan erabilitako modeloek erakusten dutenez, hatz palmatuak izurtu egiten dira igotzean, zabaldu jaistean eta bortize bertikalak eragiten dituzte; bortize horietan kontzentratzen dira organismoak, ihes egitea galarazten diete eta iragaztea eraginkorragoa izaten da (4. irudia, 3. bideoa).

4. irudia: flamenkoaren hankaren funtzionamenduaren modelo mekaniko horrek erakusten du bortize bertikala sortzen dela flamenkoa elikatzen den zonan. Bortizeak ornogabe txikiak harrapatzen ditu eta ezin dute igerian ihes egin. (Iturria: Ortega-Jiménez, et al. (2025).

Azkenik, flamenkoak uraren azala iragazten duenean harrapatzeko (ornogabeen ur gaineko arrautzak, esaterako), mokoaren punta uraren korrontearen norabidean jartzen du. Mokoaren formaren ondorioz Karmanen bortizea sortzen da, hau da, zurrunbilo multzo bat. Multzo horrek uraren berzirkulazioa eragiten du eta elikagaien partikulak mokoaren ertzetara bidaltzen ditu, (5. irudia, 4. bideoa).

5. irudia: azalean egiten den iragaztea (skimming) uraren korrontearen norabide berean egiten da. Ondorioz Karmanen bortizeak sortzen dira eta birzirkulazio-eremu bat ere bai, eta ur gaineko partikulak moko aldera bideratzen dira. (Iturria: Ortega-Jiménez, et al. (2025).

Laburbilduz, flamenkoek ura eta sedimentuak pasibotasun osoz iragazi baino zerbait gehiago egiten dute; depredadoreak dira eta estrategia sofistikatuak erabiltzen dituzte organismoak pilatu eta harrapatzeko, organismo horiez elikatzen baitira. Estrategia horretarako bortize tipo bat baino gehiago sortu behar dute eta mokoaren forma bitxia xede horretarako egokitzapen morfologiko efizientea dela dirudi.

Oharrak:

[1] Krustazeo txikia, flamenkoen dietako funtsezko elementua, lumei kolore gorria ematen dieten karotenoideak dituena.

[2] Bideoak eskuragarri daude webgune honetan ere (Ortega-Jiménez et al., 2025, aipu osoa erreferentzietan, CC BY-SA 4.0.)

Erreferentzia bibliografikoa:

Schmidbauer, Philipp; Hahn, Madita; Nieder, Andreas (2025). Crows recognize geometric regularity. Science Advances, 11,15. DOI: 10.1126/sciadv.adt3718.

Ortega-Jimenez, Victor M.; Yee, Tien; Rohilla, Pankaj; Seleb, Benjamin; Belair, Jake; Bhamla, Saad (2025). Flamingos use their L-shaped beak and morphing feet to induce vortical traps for prey capture. PNAS, 122. DOI: 10.1073/pnas.2503495122

Egileaz:

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol Animalien Biologiako Katedraduna (erretiratua) da Malagako Unibertsitatean.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025eko ekainaren 16an: “Vórtices, dinámica de fluidos y la alimentación de los flamencos“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Bortizeak, fluidoen dinamikak eta flamenkoen elikadura appeared first on Zientzia Kaiera.

Rocío Benavente

Imajina ezazu edozein portutatik irteten den itsasontzi bat, munduari bira emateko asmoarekin. Imajina ezazu, bidaian zehar, hainbat arrazoirengatik, itsasontziak matxurak dituela eta piezak ordezten joan behar dela. Hainbeste matxura ditu ezen pieza guzti-guztiak aldatu behar diren pixkanaka, itsasontziak bidaia eten gabe. Itsasontziak bidaia amaitu eta hasierako portura itzultzean, esan dezakegu itsasontzi berbera dela, edo beste itsasontzi bat da?

Planteamendu hori da, hain zuzen ere, baina xehetasun sinpleagoekin kontatuta, Teseoren paradoxa. Mendebaldeko filosofiaren dilema klasiko horrek zerikusia du zati ezberdinez osatutako izakien identitatearekin, eta Kristo aurreko mende batzuk lehenago eztabaidatu zuten jada horri buruz Heraklito edo Platon filosofoek, besteak beste.

Irudia: Teseoren paradoxa. (Argazkia: Yosemitek egindako itsasontziaren eskema, Belburyk editatu eta koloreztatua – CC BY-SA 4.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)Berritzea edo zaharberritzea

Mendetan zehar, artelanak eta ondare artistikoa kontserbatzeko mendebaldeko ahaleginek paradoxa horren oihartzunak gordetzen zituzten, ezinbestean: artelan batek denboraren ondoriozko narriadura edo erabilera okerragatikoa edo beste edozein faktoreren ondoriozkoa pairatzen zuenean, horiek zaintzeaz arduratzen zirenek zuten aukera bakarra zen artelan horiek berritzen joatea. Hortaz, esan daiteke margolan bat Da Vincirena dela oraindik gal zedila eragozteko birmargotu denean?

1930eko hamarkadatik aurrera, zientziaren eta artearen historiaren arteko harremana gero eta estuagoa eta emankorragoa izan zen, eta Teseoren paradoxari ikuspegi berri bat gehitu zitzaion. Zenbat eta analisi teknika aurreratuagoak aplikatzean, orduan eta aukera handiagoa zegoen zehaztasunez identifikatzeko horien materialak, pigmentuak eta teknika artistikoak, eta horrek izaera berria eman zion zaharberritzeari: berritze jarduera izatetik, kontserbatzeko benetako ahalegin bihurtu zen, obra preserbatuta eta haren degradazio prozesua monitorizatuta.

Laborategitik museora

Ikuspegi aldaketa horren protagonistetako bat Antonietta Gallone Galassi italiarra izan zen, aitzindaria izan baitzen laborategian artelanen azterketa, kontserbazio eta zaharberritzerako teknikak eta tresnak aplikatzen; besteak beste, Leonardo Da Vinciren Azken Afaria landu zuen.

1. irudia: Antonietta Gallone Galassi ikertzailea. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

Gallone Milan (Italia) inguruan jaio zen 1928an. Fisikan graduatu zen Milango Unibertsitateko Zientzia Fakultatean 1951n, eta lehen ikerketak Milango Unibertsitate Politeknikoan gauzatu zituen, non munduko lehenetariko laser laborategi bat instalatu zen, bai eta, aurrerago ere, positroien espektroskopiako lehen ekipoak ere. Unibertsitate horretako Fisika Institutuko ikertzailea zen arren, beti mantendu zituen lankidetza aktiboak beste diziplina batzuetako zentro eta erakunde askorekin.

1976tik aurrera bere karrera bideratu zuen ondarea kontserbatzeko esparruko aplikazio fisiko-kimikoetara, eta lehenetarikoa izan zen kultura ondarearen esparruan “diagnostiko”aren kontzeptua aplikatzen. Ahalegin hori Lombardiako kultura agintariek indartu eta erraztu zuten: Gallonek ohiko lankidetza lagunkoia sortu zuen haiekin, eta gutunak trukatzen zituzten maiz. Franco Russoli, Lombardiako Monumentu eta Galerien superintendentea, izan zen garai hartan eskatu zion lehena laborategian erabiltzen zituzten ikerketa teknikak aplika zitzala zaharberritze prozesuan zeuden obretan, Russolik Frantziako arte museoetako laborategian ikusitako ereduari jarraikiz.

Prestakuntza artistikoa duten laborategiko teknikariak

Gallonek ondare artistikoaren kontserbaziora ekar zezakeen ezagutzak, gainera, bazuen beste abantaila bat: oso erabilgarria zen artelanak autentifikatzeko eta benetakoak faltsifikazioetatik bereizteko. Hala ere, garai hartako pertsona batzuek ohartarazten zuten arriskutsua zela konfiantza osoa metodo zientifikoetan jartzea, eta analisi historikoak eta artistikoak kontuan ez hartzea.

Kritika horiek ulertuta, bai eta horiek kontuan ez izatearen arriskua ere, Gallonek defendatzen zuen ondare artistikoaren diagnostikoan eta kontserbazioan lan egiten zuten zientzialari eta laborategiko teknikariek alderdi zientifikoan prestatzeaz gain, prestakuntza egokia jaso behar zutela, halaber, aztertuko zituzten teknika artistikoetan. Hau da, diziplina anitzeko prestakuntza sustatzen zuen, kontserbazioko zientzialarien lanbide profila garatu eta finkatzen laguntzeko.

Azterketak gauzatzeko, Gallonek aztergai zituen artelanen mikrolaginak jasotzen zituen. Mikroskopia optiko eta elektronikoko frogak egiten zizkien, laginaren berezko morfologia, geruza ezberdinak eta horien materialak aztertzeko. Irudi bidezko frogak ere egiten zituen, erreflektografia, adibidez; horri esker detektatu zezakeen pinturaren azpian aurretiazko marrazkiak edo zuzenketak egin ziren, artelanari kalte eragin gabe.

Errenazimentuko maisuak mikroskopio pean

Azkenik, teknika kimikoak eta energia dispertsiokoak edo X izpiak aplikatzen zituen artistak erabilitako pigmentuen eta disolbatzaileen konposizio kimikoa zehazteko. Bere aburuz, horren bidez guregana gerturatzen zituen Errenazimentuko maisuak, mikroskopioan aztertu baitzitzakeen haiek erabilitako koloreak eta materialak.

1980ko hamarkadaren hasieran, teknika berri bat garatu zuen: mikroespektrofluorimetria ultramorea. Horri esker identifika zitezkeen lagin baten barruko geruzen arteko loturak. Teknika hori garatzeko, Italiako eta Europako museo erakunde publiko eta pribatuekin lan egin zuen. Teknika hori aplikatu zuen, hain zuzen ere, bere lan ezagunenean: Da Vinciren Azken Afaria artelanaren azterketa eta zaharberritzea; hamarkada horren hasiera eta 1999. urtearen artean gauzatu zuen lan hori.

2. irudia: Da Vinciren Azken Afaria. (Argazkia: CC BY-SA 4.0 lizentziapean – Iturria: Wikimedia Common)

Bere karrera osoaren emaitza artxibo erraldoi bat da, askotariko artelanetatik (Rafael, Tintoretto eta Da Vinci, besteak beste) nahiz beste diziplina batzuetako obretatik (mosaikoak, eskulturak, aztarnategi arkeologikoak, ehunak) ateratako laginen ehunka analisi biltzen dituena. Informazio zientifiko-artistiko horrek guztiak balio izan du Italiako eta Europako ondare artistikoaren kontserbaziora aplikatutako ezagutzak hobetu eta handitzeko. Lan gehiena Milango Unibertsitate Politeknikoak sortutako eta bere izena duen artxibo batean dago gordeta.

Gallone 2015eko otsailaren 26an hil zen Milanen.

Iturriak:

• Archivio Gallone
• Antonietta Gallone Galassi, Wikipedia
• Osmond, Johann (2023). Antonietta Gallone Galassi, Women in science we admire, ICFO.
• Benelli, Serena. Antonietta Gallone Galassi: A life between science and cultural heritage, Archivi della Scienza
• Teseoren paradoxa, Wikipedia

Egileaz:

Rocío Benavente (@galatea128) zientzia kazetaria da.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko abuztuaren 14an: “Antonietta Gallone Galassi, la científica que nos acercó a los maestros del Renacimiento analizando sus materiales y colores“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Antonietta Gallone Galassi, Errenazimentuko maisuak guregana hurbildu zituen zientzialaria, haien materialak eta koloreak aztertzearen bidez appeared first on Zientzia Kaiera.